এই Universe and Solar System in Assamese Notes সমূহ Parmar SSC আৰু Lucent Booksৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে আৰু এই পোষ্টত ডাউনলোডৰ বাবে উপলব্ধ।
ব্ৰহ্মাণ্ড আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান (UNIVERSE & ASTRONOMY)
- ব্ৰহ্মাণ্ডৰ অধ্যয়নক → কসম’লজি (Cosmology) বোলা হয়।
- আকাশীয় বস্তুসমূহৰ অধ্যয়নৰ সৈতে জড়িত বিজ্ঞানৰ শাখা → জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান (Astronomy)।
- ব্ৰহ্মাণ্ড অসংখ্য **গেলাক্সী (Galaxies)**ৰে গঠিত আৰু প্ৰতিখন গেলাক্সীত বহুতো সৌৰজগত (Solar Systems) থাকে।
ব্ৰহ্মাণ্ডৰ উৎপত্তি (ORIGIN OF UNIVERSE)
বিগ বেং তত্ত্ব (Big Bang Theory)
- জৰ্জ লেমেত্ৰে (George Lemaître)-এ 1927 চনত প্ৰস্তাৱ কৰিছিল আৰু 1931 চনত প্ৰকাশ কৰিছিল।
- ইয়াক বিগ বেং বিস্ফোৰণ তত্ত্ব (Big Bang Explosion Theory) বুলিও কোৱা হয়।
- ব্ৰহ্মাণ্ডৰ উৎপত্তি এক অত্যন্ত উত্তপ্ত আৰু ঘন একক বিন্দু (Singularity)ৰ পৰা হৈছিল।
- বিগ বেং প্ৰায় 13.8 Billion Years পূৰ্বে সংঘটিত হৈছিল।
- ইয়াৰ ফলত গেলাক্সী, নক্ষত্ৰ আৰু অন্যান্য আকাশীয় বস্তুৰ সৃষ্টি হৈছিল।
ষ্টেডি ষ্টেট তত্ত্ব (Steady State Theory)
- Fred Hoyle, Hermann Bondi আৰু Thomas Gold-এ প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
- ব্ৰহ্মাণ্ড নিৰন্তৰ প্ৰসাৰিত হৈ আছে, কিন্তু ইয়াৰ গড় বৈশিষ্ট্যসমূহ অপৰিবৰ্তিত থাকে।
গেলাক্সী (GALAXY)
- নক্ষত্ৰ, গেছ, ধূলিকণা আৰু Dark Matter-ৰ এক বৃহৎ সমষ্টিক গেলাক্সী বোলা হয়, যাক মহাকৰ্ষণ শক্তিয়ে একেলগে ধৰি ৰাখে।
- আমাৰ গেলাক্সী → Milky Way (আকাশ গংগা)।
- Milky Way বিগ বেংৰ পিছত গঠিত হৈছিল।
- Milky Way-ৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ গেলাক্সী → Andromeda Galaxy।
- আমাৰ সৌৰজগত Orion Arm (Orion Spur)-ত অৱস্থিত।
সৌৰজগতৰ উৎপত্তি (ORIGIN OF SOLAR SYSTEM)
- সৌৰজগত প্ৰায় 4.5 Billion Years পূৰ্বে গঠিত হৈছিল।
- গেছ আৰু ধূলিকণাৰ এটা মেঘ সংকুচিত হৈ Solar Nebula নামৰ ঘূৰ্ণায়মান চাকত পৰিণত হৈছিল।
- মহাকৰ্ষণে কেন্দ্ৰত সূৰ্য গঠন কৰিছিল আৰু বাকী পদাৰ্থৰ পৰা গ্ৰহসমূহ গঠিত হৈছিল।
- ধূলিকণা আৰু গেছ একত্ৰিত হৈ Planetesimals গঠন কৰিছিল, যিবোৰ পিছত গ্ৰহত পৰিণত হৈছিল।
- এইটো আটাইতকৈ অধিক স্বীকৃত তত্ত্ব।
- সূৰ্যত শক্তি Fusion of Hydrogen Nuclei-ৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হয়।
Planetesimal Theory
- Thomas C. Chamberlin আৰু Forest Ray Moulton-এ 1905 চনত প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
Nebular Hypothesis
- Immanuel Kant-এ 1755 চনত প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
- Pierre-Simon Laplace-এ 1796 চনত ইয়াৰ বিস্তাৰ কৰিছিল।
- পৃথিৱীৰ বয়স → 4.5 Billion Years
সৌৰজগত (SOLAR SYSTEM)
- মুঠ গ্ৰহ → 8
- বামন গ্ৰহ (Dwarf Planets) → 5
- সূৰ্য সৌৰজগতৰ কেন্দ্ৰত অৱস্থিত।
- সূৰ্য পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ আৰু উজ্জ্বলতম নক্ষত্ৰ।
- সৌৰজগতৰ মুঠ ভৰৰ প্ৰায় 99.86% সূৰ্যত আছে।
Copernicus Theory (1543) / Heliocentric Theory
- Nicolaus Copernicus-এ প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
- এই তত্ত্ব অনুসৰি সূৰ্য কেন্দ্ৰত থাকে আৰু গ্ৰহসমূহ ইয়াৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰে।
আকাশীয় বস্তু (CELESTIAL BODIES)
- গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ, চন্দ্ৰ, Asteroids, Comets, Meteoroids, Meteors, Meteorites আৰু Galaxies আকাশীয় বস্তু।
Luminous Bodies
- নিজেই পোহৰ নিৰ্গত কৰে।
- উদাহৰণ → Stars
Non-Luminous Bodies
- নিজে পোহৰ নিৰ্গত নকৰে।
- উদাহৰণ → Moon, Comets, Asteroids, Meteoroids, Meteors, Meteorites
Comets (ধূমকেতু)
- সূৰ্যক পৰিভ্ৰমণ কৰা ডাঙৰ বৰফীয় বস্তু।
- ধূলিকণা, শিল আৰু জমাট গেছ যেনে Water, Carbon Dioxide, Ammonia আৰু Methane-ৰে গঠিত।
Halley’s Comet
- প্ৰতি 76 Years অন্তৰে দেখা যায়।
- শেষবাৰৰ বাবে 1986 চনত দেখা গৈছিল।
- পুনৰ 2061 চনত দেখা যাব।
Asteroid
- সূৰ্যক পৰিভ্ৰমণ কৰা শিলাময়, ধাতৱ বা বৰফীয় বস্তু।
Meteoroid
- সূৰ্যক পৰিভ্ৰমণ কৰা সৰু শিলাময় বা ধাতৱ বস্তু।
- Asteroids-তকৈ সৰু।
- আকাৰ ধূলিকণাৰ পৰা 1 Meter পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।
Meteor
- যেতিয়া Meteoroid পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ Mesosphere-ত প্ৰৱেশ কৰি জ্বলি উঠে, তেতিয়া তাক Meteor (Shooting Star) বোলা হয়।
- Quadrantids Meteor Shower জানুৱাৰীৰ আৰম্ভণিতে দেখা যায়।
Meteorite
- যদি Meteoroid সম্পূৰ্ণৰূপে জ্বলি নাযায় আৰু পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত উপনীত হয়, তেন্তে তাক Meteorite বোলা হয়।
সূৰ্য (THE SUN)
- সৌৰজগতৰ একমাত্ৰ নক্ষত্ৰ।
- সৌৰজগতৰ শক্তিকেন্দ্ৰ (Powerhouse of the Solar System)।
Composition
- Hydrogen → 73%
- Helium → 25%
- Other Elements → 2%
- পৃথিৱীৰ পৰা দূৰত্ব → 149.6 Million km
- পোহৰৰ বেগ → 3 Lakh km/Second
- সূৰ্যৰ পোহৰ পৃথিৱীত আহিবলৈ সময় লাগে → 8 Minutes 20 Seconds
- পৃষ্ঠৰ তাপমাত্ৰা (Photosphere) → 5800 K (~5600°C)
- কেন্দ্ৰৰ তাপমাত্ৰা → 15.7 Million K
Constellations (নক্ষত্ৰমণ্ডল)
- ৰাতিৰ আকাশত চিনাক্ত কৰিব পৰা আকাৰ গঠন কৰা নক্ষত্ৰসমূহৰ গোটক Constellation বোলা হয়।
- প্ৰতিটো Constellation-এ এটা Asterism গঠন কৰে।
Ursa Major
- Great Bear আৰু Saptarishi বুলিও জনা যায়।
- ইয়াত Big Dipper Asterism আছে।
Cassiopeia
- W আকৃতিৰ নক্ষত্ৰমণ্ডল।
- আটাইতকৈ উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ → Schedar (Alpha Cassiopeiae)
Cygnus
- ক্ৰছ আকৃতিৰ বিখ্যাত উত্তৰ গোলাৰ্ধৰ নক্ষত্ৰমণ্ডল।
Sagittarius
- ধনু আৰু কাঁড়ৰ আকৃতিৰ নক্ষত্ৰমণ্ডল।
Orion (The Hunter)
- শীতকালত স্পষ্টকৈ দেখা যায়।
- আটাইতকৈ উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ → Rigel
- ৰাতিৰ আকাশৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ → Sirius
- সূৰ্যৰ পিছত পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ নক্ষত্ৰ → Proxima Centauri
জ্যোতিৰ্বৈজ্ঞানিক দূৰত্বৰ একক (ASTRONOMICAL DISTANCE UNITS)
Light Year
- পোহৰে এবছৰত অতিক্ৰম কৰা দূৰত্বক Light Year বোলা হয়।
- 1 Light Year = 9.461 × 10¹² km
Parsec
- 1 Parsec = 3.26 Light Years
সূৰ্যৰ স্তৰসমূহ (LAYERS OF THE SUN)
Photosphere
- সূৰ্যৰ দৃশ্যমান পৃষ্ঠভাগ।
Chromosphere
- Photosphere-ৰ ওপৰত অৱস্থিত ৰঙা আভাযুক্ত স্তৰ।
Corona
- সূৰ্যৰ বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ স্তৰ।
- কেৱল সম্পূৰ্ণ সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত দেখা যায়।
- Photosphere-তকৈ অধিক উষ্ণ।
গ্ৰহসমূহ (PLANETS)
Terrestrial Planets (Inner Planets)
- Mercury, Venus, Earth, Mars
- আকাৰত সৰু।
- শিলাময় গঠন।
- কঠিন পৃষ্ঠ।
- সূৰ্যৰ ওচৰত অৱস্থিত।
- কম বা কোনো উপগ্ৰহ নাই।
- Rings নাই।
Jovian Planets (Outer Planets)
- Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune
- আকাৰত অতি ডাঙৰ।
- গেছীয় গঠন।
- কঠিন পৃষ্ঠ নাই।
- সূৰ্যৰ পৰা দূৰত।
- বহু উপগ্ৰহ আছে।
- Ring Systems আছে।
Gas Giants
- Jupiter, Saturn
Ice Giants
- Uranus, Neptune
Mercury
- সূৰ্যৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ গ্ৰহ।
- সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ সৰু গ্ৰহ।
- ব্যাস → 4,900 km
- আটাইতকৈ দ্ৰুতগামী গ্ৰহ।
- কক্ষীয় বেগ → 172,300 km/hour (47 km/s)
- পৰিভ্ৰমণ কাল → 88 Days
- উল্লেখযোগ্য বায়ুমণ্ডল নাই।
- কোনো প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ নাই।
Venus
- সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ উষ্ণ গ্ৰহ।
- Earth’s Twin নামেৰে পৰিচিত।
- সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল গ্ৰহ।
- পুৱা আৰু সন্ধিয়া খালী চকুত দেখা যায়।
- আটাইতকৈ ধীৰে ঘূৰণীয়া গতি কৰা গ্ৰহ।
- ঘূৰণীয়া কাল → 243 Earth Days
- ঘন Sulphuric Acid (H₂SO₄)-ৰ মেঘে আৱৃত।
- আন নাম → Morning Star, Evening Star, Lucifer
- কোনো প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ নাই।
- পূব দিশৰ পৰা পশ্চিম দিশলৈ ঘূৰে।
- সকলো গ্ৰহৰ উপগ্ৰহ আছে, কিন্তু Mercury আৰু Venus-ৰ নাই।
- সকলো গ্ৰহ পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰে, কিন্তু Venus আৰু Uranus পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ ঘূৰে।
Earth
- জীৱন সমৰ্থন কৰা একমাত্ৰ জনা গ্ৰহ।
- Blue Planet নামেৰে পৰিচিত।
- প্ৰায় 70% অংশ পানীৰে আৱৃত।
- এটা প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ → Moon
- সকলো গ্ৰহৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক ঘনত্ব → 5.5 g/cm³
- পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ গ্ৰহ → Venus
Mars
- Red Planet নামেৰে পৰিচিত।
- Mercury-ৰ পিছত দ্বিতীয় সৰু গ্ৰহ।
- প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ → Phobos আৰু Deimos
- পাতল বায়ুমণ্ডল, উপত্যকা, গহ্বৰ, মৰুভূমি আৰু বৰফৰ টুপী আছে।
- Olympus Mons সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আগ্নেয়গিৰি আৰু সৰ্বোচ্চ পৰ্বত।
- উচ্চতা → 22–25 km
- মংগল গ্ৰহৰ এটা দিন → 24 Hours 37 Minutes
Asteroid Belt
- Mars আৰু Jupiter-ৰ মাজত অৱস্থিত।
- Pandit Jasraj Asteroid → 2006 VP32
- Bennu-ৰ অধ্যয়ন NASA-ৰ OSIRIS-REx Mission-এ কৰিছিল।
Jupiter
- সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ গ্ৰহ।
- আটাইতকৈ দ্ৰুত ঘূৰণীয়া গতি → 9 Hours 55 Minutes
- বায়ুমণ্ডল মূলতঃ Hydrogen আৰু Helium-ৰে গঠিত।
- Moon আৰু Venus-ৰ পিছত ৰাতিৰ আকাশৰ তৃতীয় উজ্জ্বল বস্তু।
- Great Red Spot নামৰ বিশাল ধুমুহা ইয়াত আছে।
- 95 টা জনাজাত উপগ্ৰহ আছে।
- মুখ্য উপগ্ৰহ → Io, Europa, Ganymede, Callisto
- এইবোৰক Galilean Moons বোলা হয়।
- Ganymede সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ উপগ্ৰহ।
Saturn
- সৌৰজগতৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম গ্ৰহ।
- বৰফ আৰু শিলৰ কণাৰে গঠিত Rings-ৰ বাবে বিখ্যাত।
- আটাইতকৈ কম ঘনত্বযুক্ত গ্ৰহ → 0.69 g/cm³
- তাত্ত্বিকভাৱে পানীত ওপঙিব পাৰে।
- 274 টা জনাজাত উপগ্ৰহ আছে।
- আটাইতকৈ ডাঙৰ উপগ্ৰহ → Titan
- Titan আৰু Enceladus-ত জীৱনৰ সম্ভাৱনা আছে বুলি ধৰা হয়।
- Christiaan Huygens-এ 1655 চনত Saturn-ৰ Rings আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
- Giovanni Cassini-এ 1675 চনত Rings-ৰ মাজৰ Gap আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
- ঘূৰণীয়া কাল → 11 Hours
Uranus
- Green Planet নামেৰে পৰিচিত।
- Methane (CH₄)-ৰ বাবে সেউজীয়া দেখা যায়।
- William Herschel-এ 1781 চনত আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
- বায়ুমণ্ডল মূলতঃ Hydrogen আৰু Helium-ৰে গঠিত। Water আৰু Ammonia-ও আছে।
- সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ শীতল গ্ৰহীয় বায়ুমণ্ডল।
- কমেও 27 টা উপগ্ৰহ আছে।
- মুখ্য উপগ্ৰহ → Miranda, Ariel, Umbriel
- ইয়াৰ অক্ষ 98° হেলনীয়া।
- সেয়েহে ইয়াক Rolling Planet বা Lopsided Planet বোলা হয়।
- ঘূৰণীয়া কাল → 17 Hours
- পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ ঘূৰে।
Neptune
- সূৰ্যৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰত অৱস্থিত গ্ৰহ।
- পৰিভ্ৰমণ কাল → 165 Years
- ঘূৰণীয়া কাল → 16 Hours
- Methane-ৰ বাবে নীলা ৰঙৰ দেখা যায়।
- বায়ুমণ্ডল মূলতঃ Hydrogen আৰু Helium-ৰে গঠিত।
- সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ বতাহযুক্ত গ্ৰহ (Windiest Planet)।
- Johann Galle আৰু Urbain Le Verrier-এ 1846 চনত আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
- গণিতীয় পূৰ্বাভাসৰ ভিত্তিত আৱিষ্কৃত প্ৰথম গ্ৰহ।
- 14 টা উপগ্ৰহ আছে।
- আটাইতকৈ বিখ্যাত উপগ্ৰহ → Triton
- ইয়াৰ ক্ষীণ Rings (Faint Rings) আছে।
আকাৰৰ হ্ৰাসমান ক্ৰমত গ্ৰহসমূহ (PLANETS IN DECREASING ORDER OF SIZE)
Jupiter → Saturn → Uranus → Neptune → Earth → Venus → Mars → Mercury
Moon
- পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ।
- ই এটা Non-Luminous Body।
- ব্যাসাৰ্ধ → 1.74 × 10⁶ m (1,740 km)
- চন্দ্ৰক আৱৰি থকা পাতল বায়ুমণ্ডলক Lunar Exosphere বোলা হয়।
- চন্দ্ৰৰ পোহৰ পৃথিৱীত আহিবলৈ 1.26 Seconds সময় লাগে।
- পৃথিৱী আৰু চন্দ্ৰৰ মাজৰ দূৰত্ব → 384,000 km
- চন্দ্ৰৰ মহাকৰ্ষণ → পৃথিৱীৰ মহাকৰ্ষণৰ 1/6
- চন্দ্ৰৰ কেৱল এটা ফাল (Near Side) সাধাৰণতে পৃথিৱীৰ পৰা দেখা যায়।
- Rotation Period = Revolution Period = 27.3 Days
- চন্দ্ৰৰ সৰ্বোচ্চ স্থান → Mons Huygens (Formerly Mt. Leibniz)
সৌৰ আৰু চন্দ্ৰ অভিযান (SOLAR AND LUNAR MISSIONS)
Aditya-L1
- ভাৰতৰ প্ৰথম সৌৰ পৰ্যবেক্ষণ অভিযান।
- ISRO-এ উৎক্ষেপণ কৰিছিল।
- সূৰ্যৰ অধ্যয়নৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল।
- L1 Lagrange Point-ত অৱস্থিত।
Lagrange Points
- এনে স্থান য’ত দুটা বৃহৎ পিণ্ডৰ মহাকৰ্ষণ বল আৰু কেন্দ্ৰাভিমুখ বলৰ মাজত ভাৰসাম্য থাকে।
- মুঠ 5 Lagrange Points (L1–L5) আছে।
Chandrayaan-3
- ISRO-ৰ তৃতীয় চন্দ্ৰ অভিযান।
- Lander → Vikram
- Rover → Pragyan
- Landing Site → Shiv Shakti Point
- চন্দ্ৰৰ Lunar South Pole-ৰ ওচৰত সফলতাৰে অৱতৰণ কৰিছিল।
International Astronomical Union (IAU)
- মুখ্য কাৰ্যালয় → Paris, France
Kuiper Belt
- Neptune-ৰ কক্ষপথৰ বাহিৰত অৱস্থিত বলয়াকাৰ অঞ্চল।
- ইয়াত Asteroids, Comets আৰু Dwarf Planets পোৱা যায়।
- Pluto Kuiper Belt-ৰ সদস্য।
Pluto
- Clyde Tombaugh-এ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
- IAU-এ 2006 চনত Pluto-ক গ্ৰহৰ তালিকাৰ পৰা আঁতৰাই দিছিল।
- বৰ্তমান ইয়াক Dwarf Planet হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে।
- আটাইতকৈ ডাঙৰ উপগ্ৰহ → Charon
- মুঠ উপগ্ৰহ → 5
- পৰিভ্ৰমণ কাল → 248 Earth Years
- ইয়াৰ কক্ষপথ Neptune-ৰ কক্ষপথক অতিক্ৰম কৰে।
Dwarf Planets-ৰ 3 টা বৈশিষ্ট্য
- সূৰ্যক পৰিভ্ৰমণ কৰিব লাগিব।
- প্ৰায় গোলাকাৰ আকৃতিৰ হ’ব লাগিব।
- নিজৰ কক্ষপথৰ ধ্বংসাবশেষ আঁতৰাব নোৱাৰিব।
Major Dwarf Planets
Pluto
- আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু আটাইতকৈ উজ্জ্বল Dwarf Planet।
Eris
- দ্বিতীয় বৃহত্তম Dwarf Planet।
Makemake
- তৃতীয় বৃহত্তম Dwarf Planet।
- পৰিভ্ৰমণ কাল → 310 Years
Haumea
- Kuiper Belt-ৰ আটাইতকৈ দ্ৰুত ঘূৰণীয়া Dwarf Planet।
Ceres
- Asteroid Belt-ত অৱস্থিত একমাত্ৰ Dwarf Planet।
International Space Station (ISS)
- পৃথিৱীক এবাৰ পৰিভ্ৰমণ কৰিবলৈ 90–93 Minutes সময় লাগে।
গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিভাষা (IMPORTANT TERMS)
Supernova
- এটা নক্ষত্ৰৰ বিস্ফোৰণ।
Pulsar
- অতি দ্ৰুতগতিত ঘূৰা Neutron Star।
Black Hole
- মহাকাশৰ এনে এটা অঞ্চল য’ত মহাকৰ্ষণ শক্তি ইমানেই বেছি যে পোহৰো তাৰ পৰা ওলাই আহিব নোৱাৰে।
Van Allen Radiation Belts
- পৃথিৱীক আৱৰি থকা আধানযুক্ত কণিকাৰ 2 টা সমকেন্দ্ৰিক বলয় (Belts)।