[PDF] Universe and Solar System in Assamese Notes | Parmar SSC + Lucent

এই Universe and Solar System in Assamese Notes সমূহ Parmar SSC আৰু Lucent Booksৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে আৰু এই পোষ্টত ডাউনলোডৰ বাবে উপলব্ধ।

ব্ৰহ্মাণ্ড আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান (UNIVERSE & ASTRONOMY)

• ব্ৰহ্মাণ্ডৰ অধ্যয়নক → কসম’লজি (Cosmology) বোলা হয়।
• আকাশীয় বস্তুসমূহৰ অধ্যয়নৰ সৈতে জড়িত বিজ্ঞানৰ শাখা → জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান (Astronomy)।
• ব্ৰহ্মাণ্ড অসংখ্য **গেলাক্সী (Galaxies)**ৰে গঠিত আৰু প্ৰতিখন গেলাক্সীত বহুতো সৌৰজগত (Solar Systems) থাকে।

ব্ৰহ্মাণ্ডৰ উৎপত্তি (ORIGIN OF UNIVERSE)

বিগ বেং তত্ত্ব (Big Bang Theory)

• জৰ্জ লেমেত্ৰে (George Lemaître)-এ 1927 চনত প্ৰস্তাৱ কৰিছিল আৰু 1931 চনত প্ৰকাশ কৰিছিল।
• ইয়াক বিগ বেং বিস্ফোৰণ তত্ত্ব (Big Bang Explosion Theory) বুলিও কোৱা হয়।
• ব্ৰহ্মাণ্ডৰ উৎপত্তি এক অত্যন্ত উত্তপ্ত আৰু ঘন একক বিন্দু (Singularity)ৰ পৰা হৈছিল।
• বিগ বেং প্ৰায় 13.8 Billion Years পূৰ্বে সংঘটিত হৈছিল।
• ইয়াৰ ফলত গেলাক্সী, নক্ষত্ৰ আৰু অন্যান্য আকাশীয় বস্তুৰ সৃষ্টি হৈছিল।

ষ্টেডি ষ্টেট তত্ত্ব (Steady State Theory)

• Fred Hoyle, Hermann Bondi আৰু Thomas Gold-এ প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
• ব্ৰহ্মাণ্ড নিৰন্তৰ প্ৰসাৰিত হৈ আছে, কিন্তু ইয়াৰ গড় বৈশিষ্ট্যসমূহ অপৰিবৰ্তিত থাকে।

গেলাক্সী (GALAXY)

• নক্ষত্ৰ, গেছ, ধূলিকণা আৰু Dark Matter-ৰ এক বৃহৎ সমষ্টিক গেলাক্সী বোলা হয়, যাক মহাকৰ্ষণ শক্তিয়ে একেলগে ধৰি ৰাখে।
• আমাৰ গেলাক্সী → Milky Way (আকাশ গংগা)।
• Milky Way বিগ বেংৰ পিছত গঠিত হৈছিল।
• Milky Way-ৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ গেলাক্সী → Andromeda Galaxy।
• আমাৰ সৌৰজগত Orion Arm (Orion Spur)-ত অৱস্থিত।

সৌৰজগতৰ উৎপত্তি (ORIGIN OF SOLAR SYSTEM)

• সৌৰজগত প্ৰায় 4.5 Billion Years পূৰ্বে গঠিত হৈছিল।
• গেছ আৰু ধূলিকণাৰ এটা মেঘ সংকুচিত হৈ Solar Nebula নামৰ ঘূৰ্ণায়মান চাকত পৰিণত হৈছিল।
• মহাকৰ্ষণে কেন্দ্ৰত সূৰ্য গঠন কৰিছিল আৰু বাকী পদাৰ্থৰ পৰা গ্ৰহসমূহ গঠিত হৈছিল।
• ধূলিকণা আৰু গেছ একত্ৰিত হৈ Planetesimals গঠন কৰিছিল, যিবোৰ পিছত গ্ৰহত পৰিণত হৈছিল।
• এইটো আটাইতকৈ অধিক স্বীকৃত তত্ত্ব।
• সূৰ্যত শক্তি Fusion of Hydrogen Nuclei-ৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হয়।

Planetesimal Theory

• Thomas C. Chamberlin আৰু Forest Ray Moulton-এ 1905 চনত প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।

Nebular Hypothesis

• Immanuel Kant-এ 1755 চনত প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
• Pierre-Simon Laplace-এ 1796 চনত ইয়াৰ বিস্তাৰ কৰিছিল।
• পৃথিৱীৰ বয়স → 4.5 Billion Years

সৌৰজগত (SOLAR SYSTEM)

• মুঠ গ্ৰহ → 8
• বামন গ্ৰহ (Dwarf Planets) → 5
• সূৰ্য সৌৰজগতৰ কেন্দ্ৰত অৱস্থিত।
• সূৰ্য পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ আৰু উজ্জ্বলতম নক্ষত্ৰ।
• সৌৰজগতৰ মুঠ ভৰৰ প্ৰায় 99.86% সূৰ্যত আছে।

Copernicus Theory (1543) / Heliocentric Theory

• Nicolaus Copernicus-এ প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।
• এই তত্ত্ব অনুসৰি সূৰ্য কেন্দ্ৰত থাকে আৰু গ্ৰহসমূহ ইয়াৰ চাৰিওফালে পৰিভ্ৰমণ কৰে।

আকাশীয় বস্তু (CELESTIAL BODIES)

• গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ, চন্দ্ৰ, Asteroids, Comets, Meteoroids, Meteors, Meteorites আৰু Galaxies আকাশীয় বস্তু।

Luminous Bodies

• নিজেই পোহৰ নিৰ্গত কৰে।
• উদাহৰণ → Stars

Non-Luminous Bodies

• নিজে পোহৰ নিৰ্গত নকৰে।
• উদাহৰণ → Moon, Comets, Asteroids, Meteoroids, Meteors, Meteorites

Comets (ধূমকেতু)

• সূৰ্যক পৰিভ্ৰমণ কৰা ডাঙৰ বৰফীয় বস্তু।
• ধূলিকণা, শিল আৰু জমাট গেছ যেনে Water, Carbon Dioxide, Ammonia আৰু Methane-ৰে গঠিত।

Halley’s Comet

• প্ৰতি 76 Years অন্তৰে দেখা যায়।
• শেষবাৰৰ বাবে 1986 চনত দেখা গৈছিল।
• পুনৰ 2061 চনত দেখা যাব।

Asteroid

• সূৰ্যক পৰিভ্ৰমণ কৰা শিলাময়, ধাতৱ বা বৰফীয় বস্তু।

Meteoroid

• সূৰ্যক পৰিভ্ৰমণ কৰা সৰু শিলাময় বা ধাতৱ বস্তু।
• Asteroids-তকৈ সৰু।
• আকাৰ ধূলিকণাৰ পৰা 1 Meter পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।

Meteor

• যেতিয়া Meteoroid পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ Mesosphere-ত প্ৰৱেশ কৰি জ্বলি উঠে, তেতিয়া তাক Meteor (Shooting Star) বোলা হয়।
• Quadrantids Meteor Shower জানুৱাৰীৰ আৰম্ভণিতে দেখা যায়।

Meteorite

• যদি Meteoroid সম্পূৰ্ণৰূপে জ্বলি নাযায় আৰু পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত উপনীত হয়, তেন্তে তাক Meteorite বোলা হয়।

সূৰ্য (THE SUN)

• সৌৰজগতৰ একমাত্ৰ নক্ষত্ৰ।
• সৌৰজগতৰ শক্তিকেন্দ্ৰ (Powerhouse of the Solar System)।

Composition

• Hydrogen → 73%
• Helium → 25%
• Other Elements → 2%
• পৃথিৱীৰ পৰা দূৰত্ব → 149.6 Million km
• পোহৰৰ বেগ → 3 Lakh km/Second
• সূৰ্যৰ পোহৰ পৃথিৱীত আহিবলৈ সময় লাগে → 8 Minutes 20 Seconds
• পৃষ্ঠৰ তাপমাত্ৰা (Photosphere) → 5800 K (~5600°C)
• কেন্দ্ৰৰ তাপমাত্ৰা → 15.7 Million K

Constellations (নক্ষত্ৰমণ্ডল)

• ৰাতিৰ আকাশত চিনাক্ত কৰিব পৰা আকাৰ গঠন কৰা নক্ষত্ৰসমূহৰ গোটক Constellation বোলা হয়।
• প্ৰতিটো Constellation-এ এটা Asterism গঠন কৰে।

Ursa Major

• Great Bear আৰু Saptarishi বুলিও জনা যায়।
• ইয়াত Big Dipper Asterism আছে।

Cassiopeia

• W আকৃতিৰ নক্ষত্ৰমণ্ডল।
• আটাইতকৈ উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ → Schedar (Alpha Cassiopeiae)

Cygnus

• ক্ৰছ আকৃতিৰ বিখ্যাত উত্তৰ গোলাৰ্ধৰ নক্ষত্ৰমণ্ডল।

Sagittarius

• ধনু আৰু কাঁড়ৰ আকৃতিৰ নক্ষত্ৰমণ্ডল।

Orion (The Hunter)

• শীতকালত স্পষ্টকৈ দেখা যায়।
• আটাইতকৈ উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ → Rigel
• ৰাতিৰ আকাশৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল নক্ষত্ৰ → Sirius
• সূৰ্যৰ পিছত পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ নক্ষত্ৰ → Proxima Centauri

জ্যোতিৰ্বৈজ্ঞানিক দূৰত্বৰ একক (ASTRONOMICAL DISTANCE UNITS)

Light Year

• পোহৰে এবছৰত অতিক্ৰম কৰা দূৰত্বক Light Year বোলা হয়।
• 1 Light Year = 9.461 × 10¹² km

Parsec

• 1 Parsec = 3.26 Light Years

সূৰ্যৰ স্তৰসমূহ (LAYERS OF THE SUN)

Photosphere

• সূৰ্যৰ দৃশ্যমান পৃষ্ঠভাগ।

Chromosphere

• Photosphere-ৰ ওপৰত অৱস্থিত ৰঙা আভাযুক্ত স্তৰ।

Corona

• সূৰ্যৰ বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ স্তৰ।
• কেৱল সম্পূৰ্ণ সূৰ্যগ্ৰহণৰ সময়ত দেখা যায়।
• Photosphere-তকৈ অধিক উষ্ণ।

গ্ৰহসমূহ (PLANETS)

Terrestrial Planets (Inner Planets)

• Mercury, Venus, Earth, Mars
• আকাৰত সৰু।
• শিলাময় গঠন।
• কঠিন পৃষ্ঠ।
• সূৰ্যৰ ওচৰত অৱস্থিত।
• কম বা কোনো উপগ্ৰহ নাই।
• Rings নাই।

Jovian Planets (Outer Planets)

• Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune
• আকাৰত অতি ডাঙৰ।
• গেছীয় গঠন।
• কঠিন পৃষ্ঠ নাই।
• সূৰ্যৰ পৰা দূৰত।
• বহু উপগ্ৰহ আছে।
• Ring Systems আছে।

Gas Giants

• Jupiter, Saturn

Ice Giants

• Uranus, Neptune

Mercury

• সূৰ্যৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ গ্ৰহ।
• সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ সৰু গ্ৰহ।
• ব্যাস → 4,900 km
• আটাইতকৈ দ্ৰুতগামী গ্ৰহ।
• কক্ষীয় বেগ → 172,300 km/hour (47 km/s)
• পৰিভ্ৰমণ কাল → 88 Days
• উল্লেখযোগ্য বায়ুমণ্ডল নাই।
• কোনো প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ নাই।

Venus

• সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ উষ্ণ গ্ৰহ।
• Earth’s Twin নামেৰে পৰিচিত।
• সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ উজ্জ্বল গ্ৰহ।
• পুৱা আৰু সন্ধিয়া খালী চকুত দেখা যায়।
• আটাইতকৈ ধীৰে ঘূৰণীয়া গতি কৰা গ্ৰহ।
• ঘূৰণীয়া কাল → 243 Earth Days
• ঘন Sulphuric Acid (H₂SO₄)-ৰ মেঘে আৱৃত।
• আন নাম → Morning Star, Evening Star, Lucifer
• কোনো প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ নাই।
• পূব দিশৰ পৰা পশ্চিম দিশলৈ ঘূৰে।
• সকলো গ্ৰহৰ উপগ্ৰহ আছে, কিন্তু Mercury আৰু Venus-ৰ নাই।
• সকলো গ্ৰহ পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰে, কিন্তু Venus আৰু Uranus পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ ঘূৰে।

Earth

• জীৱন সমৰ্থন কৰা একমাত্ৰ জনা গ্ৰহ।
• Blue Planet নামেৰে পৰিচিত।
• প্ৰায় 70% অংশ পানীৰে আৱৃত।
• এটা প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ → Moon
• সকলো গ্ৰহৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক ঘনত্ব → 5.5 g/cm³
• পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ গ্ৰহ → Venus

Mars

• Red Planet নামেৰে পৰিচিত।
• Mercury-ৰ পিছত দ্বিতীয় সৰু গ্ৰহ।
• প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ → Phobos আৰু Deimos
• পাতল বায়ুমণ্ডল, উপত্যকা, গহ্বৰ, মৰুভূমি আৰু বৰফৰ টুপী আছে।
• Olympus Mons সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আগ্নেয়গিৰি আৰু সৰ্বোচ্চ পৰ্বত।
• উচ্চতা → 22–25 km
• মংগল গ্ৰহৰ এটা দিন → 24 Hours 37 Minutes

Asteroid Belt

• Mars আৰু Jupiter-ৰ মাজত অৱস্থিত।
• Pandit Jasraj Asteroid → 2006 VP32
• Bennu-ৰ অধ্যয়ন NASA-ৰ OSIRIS-REx Mission-এ কৰিছিল।

Jupiter

• সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ গ্ৰহ।
• আটাইতকৈ দ্ৰুত ঘূৰণীয়া গতি → 9 Hours 55 Minutes
• বায়ুমণ্ডল মূলতঃ Hydrogen আৰু Helium-ৰে গঠিত।
• Moon আৰু Venus-ৰ পিছত ৰাতিৰ আকাশৰ তৃতীয় উজ্জ্বল বস্তু।
• Great Red Spot নামৰ বিশাল ধুমুহা ইয়াত আছে।
• 95 টা জনাজাত উপগ্ৰহ আছে।
• মুখ্য উপগ্ৰহ → Io, Europa, Ganymede, Callisto
• এইবোৰক Galilean Moons বোলা হয়।
• Ganymede সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ উপগ্ৰহ।

Saturn

• সৌৰজগতৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম গ্ৰহ।
• বৰফ আৰু শিলৰ কণাৰে গঠিত Rings-ৰ বাবে বিখ্যাত।
• আটাইতকৈ কম ঘনত্বযুক্ত গ্ৰহ → 0.69 g/cm³
• তাত্ত্বিকভাৱে পানীত ওপঙিব পাৰে।
• 274 টা জনাজাত উপগ্ৰহ আছে।
• আটাইতকৈ ডাঙৰ উপগ্ৰহ → Titan
• Titan আৰু Enceladus-ত জীৱনৰ সম্ভাৱনা আছে বুলি ধৰা হয়।
• Christiaan Huygens-এ 1655 চনত Saturn-ৰ Rings আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
• Giovanni Cassini-এ 1675 চনত Rings-ৰ মাজৰ Gap আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
• ঘূৰণীয়া কাল → 11 Hours

Uranus

• Green Planet নামেৰে পৰিচিত।
• Methane (CH₄)-ৰ বাবে সেউজীয়া দেখা যায়।
• William Herschel-এ 1781 চনত আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
• বায়ুমণ্ডল মূলতঃ Hydrogen আৰু Helium-ৰে গঠিত। Water আৰু Ammonia-ও আছে।
• সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ শীতল গ্ৰহীয় বায়ুমণ্ডল।
• কমেও 27 টা উপগ্ৰহ আছে।
• মুখ্য উপগ্ৰহ → Miranda, Ariel, Umbriel
• ইয়াৰ অক্ষ 98° হেলনীয়া।
• সেয়েহে ইয়াক Rolling Planet বা Lopsided Planet বোলা হয়।
• ঘূৰণীয়া কাল → 17 Hours
• পূবৰ পৰা পশ্চিমলৈ ঘূৰে।

Neptune

• সূৰ্যৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰত অৱস্থিত গ্ৰহ।
• পৰিভ্ৰমণ কাল → 165 Years
• ঘূৰণীয়া কাল → 16 Hours
• Methane-ৰ বাবে নীলা ৰঙৰ দেখা যায়।
• বায়ুমণ্ডল মূলতঃ Hydrogen আৰু Helium-ৰে গঠিত।
• সৌৰজগতৰ আটাইতকৈ বতাহযুক্ত গ্ৰহ (Windiest Planet)।
• Johann Galle আৰু Urbain Le Verrier-এ 1846 চনত আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
• গণিতীয় পূৰ্বাভাসৰ ভিত্তিত আৱিষ্কৃত প্ৰথম গ্ৰহ।
• 14 টা উপগ্ৰহ আছে।
• আটাইতকৈ বিখ্যাত উপগ্ৰহ → Triton
• ইয়াৰ ক্ষীণ Rings (Faint Rings) আছে।

আকাৰৰ হ্ৰাসমান ক্ৰমত গ্ৰহসমূহ (PLANETS IN DECREASING ORDER OF SIZE)

Jupiter → Saturn → Uranus → Neptune → Earth → Venus → Mars → Mercury

Moon

• পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ প্ৰাকৃতিক উপগ্ৰহ।
• ই এটা Non-Luminous Body।
• ব্যাসাৰ্ধ → 1.74 × 10⁶ m (1,740 km)
• চন্দ্ৰক আৱৰি থকা পাতল বায়ুমণ্ডলক Lunar Exosphere বোলা হয়।
• চন্দ্ৰৰ পোহৰ পৃথিৱীত আহিবলৈ 1.26 Seconds সময় লাগে।
• পৃথিৱী আৰু চন্দ্ৰৰ মাজৰ দূৰত্ব → 384,000 km
• চন্দ্ৰৰ মহাকৰ্ষণ → পৃথিৱীৰ মহাকৰ্ষণৰ 1/6
• চন্দ্ৰৰ কেৱল এটা ফাল (Near Side) সাধাৰণতে পৃথিৱীৰ পৰা দেখা যায়।
• Rotation Period = Revolution Period = 27.3 Days
• চন্দ্ৰৰ সৰ্বোচ্চ স্থান → Mons Huygens (Formerly Mt. Leibniz)

সৌৰ আৰু চন্দ্ৰ অভিযান (SOLAR AND LUNAR MISSIONS)

Aditya-L1

• ভাৰতৰ প্ৰথম সৌৰ পৰ্যবেক্ষণ অভিযান।
• ISRO-এ উৎক্ষেপণ কৰিছিল।
• সূৰ্যৰ অধ্যয়নৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল।
• L1 Lagrange Point-ত অৱস্থিত।

Lagrange Points

• এনে স্থান য’ত দুটা বৃহৎ পিণ্ডৰ মহাকৰ্ষণ বল আৰু কেন্দ্ৰাভিমুখ বলৰ মাজত ভাৰসাম্য থাকে।
• মুঠ 5 Lagrange Points (L1–L5) আছে।

Chandrayaan-3

• ISRO-ৰ তৃতীয় চন্দ্ৰ অভিযান।
• Lander → Vikram
• Rover → Pragyan
• Landing Site → Shiv Shakti Point
• চন্দ্ৰৰ Lunar South Pole-ৰ ওচৰত সফলতাৰে অৱতৰণ কৰিছিল।

International Astronomical Union (IAU)

• মুখ্য কাৰ্যালয় → Paris, France

Kuiper Belt

• Neptune-ৰ কক্ষপথৰ বাহিৰত অৱস্থিত বলয়াকাৰ অঞ্চল।
• ইয়াত Asteroids, Comets আৰু Dwarf Planets পোৱা যায়।
• Pluto Kuiper Belt-ৰ সদস্য।

Pluto

• Clyde Tombaugh-এ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
• IAU-এ 2006 চনত Pluto-ক গ্ৰহৰ তালিকাৰ পৰা আঁতৰাই দিছিল।
• বৰ্তমান ইয়াক Dwarf Planet হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে।
• আটাইতকৈ ডাঙৰ উপগ্ৰহ → Charon
• মুঠ উপগ্ৰহ → 5
• পৰিভ্ৰমণ কাল → 248 Earth Years
• ইয়াৰ কক্ষপথ Neptune-ৰ কক্ষপথক অতিক্ৰম কৰে।

Dwarf Planets-ৰ 3 টা বৈশিষ্ট্য

1. সূৰ্যক পৰিভ্ৰমণ কৰিব লাগিব।
2. প্ৰায় গোলাকাৰ আকৃতিৰ হ’ব লাগিব।
3. নিজৰ কক্ষপথৰ ধ্বংসাবশেষ আঁতৰাব নোৱাৰিব।

Major Dwarf Planets

Pluto

• আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু আটাইতকৈ উজ্জ্বল Dwarf Planet।

Eris

• দ্বিতীয় বৃহত্তম Dwarf Planet।

Makemake

• তৃতীয় বৃহত্তম Dwarf Planet।
• পৰিভ্ৰমণ কাল → 310 Years

Haumea

• Kuiper Belt-ৰ আটাইতকৈ দ্ৰুত ঘূৰণীয়া Dwarf Planet।

Ceres

• Asteroid Belt-ত অৱস্থিত একমাত্ৰ Dwarf Planet।

International Space Station (ISS)

• পৃথিৱীক এবাৰ পৰিভ্ৰমণ কৰিবলৈ 90–93 Minutes সময় লাগে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিভাষা (IMPORTANT TERMS)

Supernova

• এটা নক্ষত্ৰৰ বিস্ফোৰণ।

Pulsar

• অতি দ্ৰুতগতিত ঘূৰা Neutron Star।

Black Hole

• মহাকাশৰ এনে এটা অঞ্চল য’ত মহাকৰ্ষণ শক্তি ইমানেই বেছি যে পোহৰো তাৰ পৰা ওলাই আহিব নোৱাৰে।

Van Allen Radiation Belts

• পৃথিৱীক আৱৰি থকা আধানযুক্ত কণিকাৰ 2 টা সমকেন্দ্ৰিক বলয় (Belts)।