Parmar SSC Fatman + Lucent દ્વારા તૈયાર કરાયેલ Geography Notes PDF: The Earth, Latitude & Longitude in Gujarati ડાઉનલોડ કરો. આ નોંધો SSC, Railway, WBCS, UPSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ઉપયોગી છે.
પૃથ્વી (THE EARTH)
પૃથ્વીનો આકાર (Shape of Earth)
• પૃથ્વીનો આકાર Geoid અથવા Oblate Spheroid છે (ઉપર અને નીચેની બાજુએ થોડી ચપટી અને મધ્યમાં ફૂલેલી).
• કારણ: કેન્દ્રાપગામી બળ (Centrifugal Force) (પૃથ્વીના પરિભ્રમણને કારણે).
પૃથ્વીની ત્રિજ્યા (Radius of Earth)
• વિષુવવૃત્તીય ત્રિજ્યા: 6378 km
• ધ્રુવીય ત્રિજ્યા: 6357 km
• સરેરાશ ત્રિજ્યા: 6371 km
પૃથ્વીની પરિઘ (Circumference of Earth)
• ધ્રુવીય: 40,007.863 km
• વિષુવવૃત્તીય: 40,075 km
• સરેરાશ: 40,040 km
• વિષુવવૃત્તીય ગતિ > ધ્રુવીય ગતિ
• વિષુવવૃત્તીય ત્રિજ્યા > ધ્રુવીય ત્રિજ્યા
• વિષુવવૃત્તીય પરિઘ > ધ્રુવીય પરિઘ
• (આ બધું એ કારણે કે પૃથ્વી વિષુવવૃત્ત પર ફૂલેલી અને ધ્રુવો પર ચપટી છે)
• 23½° N – કર્કવૃત્ત (Tropic of Cancer)
પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ (Rotation of Earth)
• પૃથ્વી પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ (ઘડિયાળની વિરુદ્ધ દિશામાં) ફરે છે.
• પૃથ્વીનું એક પરિભ્રમણ = 23 hours 56 minutes 4 seconds
• પરિભ્રમણની ગતિ વિષુવવૃત્ત પર સૌથી વધુ અને ધ્રુવો પર સૌથી ઓછી હોય છે.
• દિવસ અને રાત પૃથ્વીના પોતાની ધરી પરના પરિભ્રમણને કારણે થાય છે.
પૃથ્વીનું પરિક્રમણ (Revolution of Earth)
• પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ લંબવર્તુળાકાર કક્ષામાં (Elliptical Orbit) ફરે છે.
• એક પરિક્રમણ = 365 days 6 hours 9 minutes and 9 seconds
• કક્ષીય ગતિ = 29.8 km/sec
• બુધ (Mercury) પાસે મહત્તમ કક્ષીય ગતિ છે.
• નેપ્ચ્યુન (Neptune) પાસે લઘુત્તમ કક્ષીય ગતિ છે.
• પૃથ્વીનું સૂર્યની આસપાસનું પરિક્રમણ અને તેની ધરીનો ઝુકાવ ઋતુઓનું કારણ બને છે.
સૂર્ય અને ચંદ્રથી પૃથ્વીનું અંતર (Distance of Earth from Sun and Moon)
સૂર્ય (Sun)
• ગ્રહની કક્ષામાં સૂર્યથી સૌથી નજીકના બિંદુને Perihelion કહેવામાં આવે છે.
• 3rd January ના રોજ પૃથ્વી સૂર્યથી સૌથી નજીક હોય છે (147 million km).
• ગ્રહની કક્ષામાં સૂર્યથી સૌથી દૂરના બિંદુને Aphelion કહેવામાં આવે છે.
• 4th July ના રોજ પૃથ્વી સૂર્યથી સૌથી દૂર હોય છે (152 million km).
ચંદ્ર (Moon)
• ચંદ્રની કક્ષામાં પૃથ્વીથી સૌથી નજીકના બિંદુને Perigee કહેવામાં આવે છે.
• Perigee સમયે ચંદ્ર આકાશમાં મોટો દેખાય છે.
• ચંદ્રની કક્ષામાં પૃથ્વીથી સૌથી દૂરના બિંદુને Apogee કહેવામાં આવે છે.
• Apogee સમયે ચંદ્રની ભરતી ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ ઓછી હોય છે અને ભરતીનો વ્યાપ સરેરાશ કરતાં ઓછો હોય છે.
પૃથ્વીની ધરીનો ઝુકાવ (Inclination of Earth’s Axis)
• અક્ષીય ઝુકાવ = 23½°
• કક્ષીય ઝુકાવ = 66½°
અક્ષાંશ અને રેખાંશ (LATITUDE AND LONGITUDE)
અક્ષાંશ (Latitude)
• આ પૃથ્વી પર પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જતી કાલ્પનિક આડી રેખાઓ છે.
• તે વિષુવવૃત્તથી કોઈ સ્થાનનું કોણીય અંતર છે.
• કુલ અક્ષાંશ = 181
• દરેક અક્ષાંશ વચ્ચેનું અંતર સમાન હોય છે.
• 1° અક્ષાંશ = 111 km
મહત્વપૂર્ણ અક્ષાંશો (Important Latitudes)
• 0° – વિષુવવૃત્ત (પૃથ્વીને ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વહેંચે છે)
• 23½° N – કર્કવૃત્ત
• 66½° N – આર્કટિક વર્તુળ
• 23½° S – મકરવૃત્ત
• 66½° S – એન્ટાર્કટિક વર્તુળ
• વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો સુધીના તમામ સમાનાંતર વર્તુળોને Parallels of Latitude કહેવામાં આવે છે.
• સૌથી મોટો અક્ષાંશ: વિષુવવૃત્ત
• સૌથી નાનો અક્ષાંશ: ધ્રુવો
રેખાંશ (Longitude)
• આ પૃથ્વી પર ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ જતી કાલ્પનિક ઊભી રેખાઓ છે.
• દરેક રેખાંશ વચ્ચેનું અંતર વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ જતાં ઘટતું જાય છે.
• ધ્રુવો પર તે 0 હોય છે, જ્યારે વિષુવવૃત્ત પર તે મહત્તમ (111.32 km) હોય છે.
• કુલ રેખાંશો = 360
મહત્વપૂર્ણ મધ્યરેખાઓ (Important Meridians / Longitudes)
• Prime Meridian = 0° Longitude (Greenwich, London માંથી પસાર થાય છે)
• International Date Line = 180° Meridian
• Prime Meridian ને International Meridian અથવા Greenwich Meridian પણ કહેવામાં આવે છે.
તે નીચેના દેશોમાંથી પસાર થાય છે:
• Burkina Faso
• Spain
• France
• Ghana
• Algeria
• Mali
• Togo
• United Kingdom (UK)
યાદ રાખવાની ટ્રિક
BSF GAme in TOGO KINGDOM
રેખાંશ દ્વારા સમયની સંકલ્પના (Concept of Time Using Longitude)
• 360° = 24 hours
• 15° = 1 hour
• 1° = 4 minutes
• પૃથ્વી 1 hour માં 15° ફરે છે.
• પૃથ્વી 4 minutes માં 1° ફરે છે.
• Prime Meridian થી પૂર્વ તરફ જતાં દરેક 15° માટે સમય 1 hour વધે છે.
• Prime Meridian થી પશ્ચિમ તરફ જતાં દરેક 15° માટે સમય 1 hour ઘટે છે.
સમય ક્ષેત્રો (Time Zones)
• સમગ્ર પૃથ્વી 24 Time Zones માં વહેંચાયેલી છે.
• France પાસે સૌથી વધુ Time Zones (13) છે.
• Russia પાસે 11 Time Zones છે.
• USA પાસે 6 Time Zones છે.
Isochrones
• એક સામાન્ય કેન્દ્રથી સમાન મુસાફરી સમય ધરાવતા બિંદુઓને જોડતી રેખાઓ.
આંતરરાષ્ટ્રીય તારીખ રેખા (International Date Line – 180° E/W)
• આ પ્રશાંત મહાસાગરમાંથી પસાર થતી કાલ્પનિક ઝિગઝેગ રેખા છે જ્યાં તારીખ બદલાય છે.
• પૂર્વ દિશામાં પસાર થતાં (Japan થી USA), તારીખમાંથી 1 day ઘટાડવામાં આવે છે.
• વ્યક્તિને 1 day મળે છે અને વિપરીત સ્થિતિમાં ગુમાવે છે.
મહાવર્તુળની સંકલ્પના (Concept of Great Circle)
• ગોળાની આસપાસ દોરી શકાય તેવું સૌથી મોટું વર્તુળ Great Circle કહેવાય છે.
• તે પૃથ્વીને બે સમાન ગોળાર્ધમાં વહેંચે છે.
• તમામ રેખાંશો Great Circle છે.
• Equator એકમાત્ર એવો અક્ષાંશ છે જે Great Circle છે.
અક્ષાંશના ઉપયોગો (Uses of Latitude)
જલવાયુ વિજ્ઞાન (Climatology)
• તાપમાન ક્ષેત્રો
• પવન દબાણ પ્રણાલી
• ગ્રહીય પવન પ્રણાલી
સ્થાન નિર્ધારણ (Location of Place)
• ગોળાર્ધની ઓળખ
• પૃથ્વીને બે સમાન ભાગોમાં વહેંચવી
ગોળાર્ધ (Hemisphere)
• Equator પૃથ્વીને આડકતરી રીતે ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં વહેંચે છે.
• Prime Meridian પૃથ્વીને ઊભી રીતે પૂર્વ અને પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં વહેંચે છે.
અયન અને વિષુવ (SOLSTICE AND EQUINOX)
અયન (Solstice)
• અયન એ એક ખગોળીય ઘટના છે જે વર્ષમાં બે વખત થાય છે, જ્યારે સૂર્ય આકાશમાં તેના સર્વોચ્ચ અથવા સૌથી નીચા બિંદુએ પહોંચે છે, જેના પરિણામે વર્ષનો સૌથી લાંબો દિવસ અથવા સૌથી ટૂંકો દિવસ થાય છે.
ઉનાળુ અયન (Summer Solstice)
• 21st June ના રોજ થાય છે.
• ઉત્તર ગોળાર્ધમાં વર્ષનો સૌથી લાંબો દિવસ.
• સૂર્યના લંબ કિરણો કર્કવૃત્ત (Tropic of Cancer) પર પડે છે.
• ઉત્તર ગોળાર્ધને વધુ ગરમી મળે છે.
• ઉત્તર ધ્રુવ પર 6 months સુધી સતત સૂર્યપ્રકાશ રહે છે.
શિયાળુ અયન (Winter Solstice)
• 22nd December ના રોજ થાય છે.
• ઉત્તર ગોળાર્ધમાં વર્ષનો સૌથી ટૂંકો દિવસ અને સૌથી લાંબી રાત.
• સૂર્યના લંબ કિરણો મકરવૃત્ત (Tropic of Capricorn) પર પડે છે.
• દક્ષિણ ગોળાર્ધને વધુ ગરમી મળે છે.
• દક્ષિણ ધ્રુવ પર 6 months સુધી સતત સૂર્યપ્રકાશ રહે છે.
વિષુવ (Equinox)
• દિવસ અને રાત લગભગ સમાન હોય છે.
• કોઈપણ ધ્રુવ સૂર્ય તરફ ઝુકેલો હોતો નથી.
• વસંત વિષુવ (Vernal / Spring Equinox) – 21st March
• શરદ વિષુવ (Autumnal / Fall Equinox) – 23rd September
ગ્રહણો (ECLIPSES)
સૂર્યગ્રહણ (Solar Eclipse)
• ચંદ્ર પૃથ્વી અને સૂર્યની વચ્ચે આવે છે.
• પડછાયો પૃથ્વી પર પડે છે.
• અમાવસ્યા (New Moon / Amavasya) દરમિયાન થાય છે.
ચંદ્રગ્રહણ (Lunar Eclipse)
• પૃથ્વી સૂર્ય અને ચંદ્રની વચ્ચે આવે છે.
• પડછાયો ચંદ્ર પર પડે છે.
• પૂર્ણિમા (Full Moon / Purnima) દરમિયાન થાય છે.
લાલ ચંદ્ર (Red Moon)
• પૃથ્વીનું વાયુમંડળ વાદળી પ્રકાશને વિખેરી દે છે અને લાલ પ્રકાશને ચંદ્ર સુધી પહોંચવા દે છે.
બ્લૂ મૂન (Blue Moon)
• એક જ કેલેન્ડર મહિનામાં બે પૂર્ણિમા થવી.
સૂર્યગ્રહણના પ્રકારો (Types of Solar Eclipse)
• Partial Eclipse
• Annular Eclipse
• Total Eclipse
સુપરમૂન (Supermoon)
• જ્યારે પૂર્ણિમા દરમિયાન ચંદ્ર પૃથ્વીની સૌથી નજીક હોય ત્યારે Supermoon થાય છે.
• ચંદ્ર સામાન્ય કરતાં મોટો દેખાય છે.
સિઝિગી (Syzygy)
• સૂર્ય, ચંદ્ર અને પૃથ્વીનું એક સીધી રેખામાં ગોઠવાણ.
ઉષ્ણ, સમશીતોષ્ણ અને શીત ક્ષેત્રો (TORRID, TEMPERATE AND FRIGID ZONES)
ઉષ્ણ ક્ષેત્ર (Torrid Zone)
• પૃથ્વીનો સૌથી ગરમ વિસ્તાર.
• સૂર્યના સીધા લંબ કિરણો પ્રાપ્ત કરે છે.
• કર્કવૃત્ત (Tropic of Cancer) અને મકરવૃત્ત (Tropic of Capricorn) વચ્ચે સ્થિત છે.
સમશીતોષ્ણ ક્ષેત્ર (Temperate Zone)
• કર્કવૃત્ત (Tropic of Cancer) અને આર્કટિક વર્તુળ (Arctic Circle) વચ્ચે સ્થિત છે.
• મકરવૃત્ત (Tropic of Capricorn) અને એન્ટાર્કટિક વર્તુળ (Antarctic Circle) વચ્ચે સ્થિત છે.
• સૂર્યના ત્રાંસા કિરણો પ્રાપ્ત કરે છે.
શીત ક્ષેત્ર (Frigid Zone)
• પૃથ્વીનો સૌથી ઠંડો વિસ્તાર.
• 6 months દિવસ અને 6 months રાતનો અનુભવ કરે છે.
• Arctic Circle (66½° N) ની બહાર સ્થિત છે.
• Antarctic Circle (66½° S) ની બહાર સ્થિત છે.
જ્વારભાટા (TIDES)
જ્વારભાટા (Tides)
• સમુદ્રના જળસ્તરમાં થતો સમયાંતરે વધારો અને ઘટાડો.
• ચંદ્ર અને સૂર્યના ગુરુત્વાકર્ષણ બળને કારણે થાય છે.
• જ્વારભાટાના બે પ્રકાર છે.
Neap Tides
• પૃથ્વી, ચંદ્ર અને સૂર્ય પરસ્પર લંબ ગોઠવણમાં હોય છે.
• જ્વારનો વ્યાપ ઓછો હોય છે.
Spring Tides
• પૃથ્વી, ચંદ્ર અને સૂર્ય એક સીધી રેખામાં ગોઠવાયેલા હોય છે.
• જ્વારનો વ્યાપ વધુ હોય છે.