[PDF] Universe and Solar System in Punjabi Notes | Parmar SSC + Lucent

ਇਹ Universe and Solar System in Punjabi Notes Parmar SSC ਅਤੇ Lucent Books ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਡਾਊਨਲੋਡ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ (UNIVERSE & ASTRONOMY)

• ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ → ਕੌਸਮੋਲੋਜੀ (Cosmology) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ → ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ (Astronomy)।
• ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੈਲੇਕਸੀਆਂ (Galaxies) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਗੈਲੇਕਸੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ (Solar Systems) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ (ORIGIN OF UNIVERSE)

ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਸਿਧਾਂਤ (Big Bang Theory)

• ਜਾਰਜ ਲੇਮੈਤਰ (George Lemaître) ਨੇ 1927 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1931 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
• ਇਸਨੂੰ ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਵਿਸਫੋਟ ਸਿਧਾਂਤ (Big Bang Explosion Theory) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰਮ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੇ ਬਿੰਦੂ (Singularity) ਤੋਂ ਹੋਈ।
• ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਲਗਭਗ 13.8 Billion Years ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ।
• ਇਸ ਨਾਲ ਗੈਲੇਕਸੀਆਂ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡ ਬਣੇ।

ਸਟੀਡੀ ਸਟੇਟ ਸਿਧਾਂਤ (Steady State Theory)

• Fred Hoyle, Hermann Bondi ਅਤੇ Thomas Gold ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਲਗਾਤਾਰ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਔਸਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਗੈਲੇਕਸੀ (GALAXY)

• ਤਾਰਿਆਂ, ਗੈਸ, ਧੂੜ ਅਤੇ Dark Matter ਦਾ ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਗੈਲੇਕਸੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਸਾਡੀ ਗੈਲੇਕਸੀ → Milky Way (ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ)।
• Milky Way ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੀ।
• Milky Way ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦੀ ਗੈਲੇਕਸੀ → Andromeda Galaxy।
• ਸਾਡਾ ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ Orion Arm (Orion Spur) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ (ORIGIN OF SOLAR SYSTEM)

• ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਲਗਭਗ 4.5 Billion Years ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ।
• ਗੈਸ ਅਤੇ ਧੂੜ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਦਲ ਸਿਮਟ ਕੇ Solar Nebula ਨਾਮਕ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
• ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਣ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਬਣੇ।
• ਧੂੜ ਅਤੇ ਗੈਸ ਮਿਲ ਕੇ Planetesimals ਬਣੇ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ।
• ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ।
• ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ Fusion of Hydrogen Nuclei ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Planetesimal Theory

• Thomas C. Chamberlin ਅਤੇ Forest Ray Moulton ਦੁਆਰਾ 1905 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Nebular Hypothesis

• Immanuel Kant ਦੁਆਰਾ 1755 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।
• Pierre-Simon Laplace ਦੁਆਰਾ 1796 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਮਰ → 4.5 Billion Years

ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ (SOLAR SYSTEM)

• ਕੁੱਲ ਗ੍ਰਹਿ → 8
• ਬੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿ (Dwarf Planets) → 5
• ਸੂਰਜ ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।
• ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਤਾਰਾ ਹੈ।
• ਸੂਰਜ ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪੁੰਜ ਦਾ 99.86% ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Copernicus Theory (1543) / Heliocentric Theory

• Nicolaus Copernicus ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ।
• ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡ (CELESTIAL BODIES)

• ਗ੍ਰਹਿ, ਤਾਰੇ, ਚੰਦਰਮਾ, Asteroids, Comets, Meteoroids, Meteors, Meteorites ਅਤੇ Galaxies ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡ ਹਨ।

Luminous Bodies

• ਜੋ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।
• ਉਦਾਹਰਨ → Stars

Non-Luminous Bodies

• ਜੋ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।
• ਉਦਾਹਰਨ → Moon, Comets, Asteroids, Meteoroids, Meteors, Meteorites

Comets (ਧੂਮਕੇਤੂ)

• ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਪਿੰਡ।
• ਧੂੜ, ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜੰਮੀ ਹੋਈਆਂ ਗੈਸਾਂ ਜਿਵੇਂ Water, Carbon Dioxide, Ammonia ਅਤੇ Methane ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Halley’s Comet

• ਹਰ 76 Years ਬਾਅਦ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਆਖਰੀ ਵਾਰ 1986 ਵਿੱਚ ਦਿਖਿਆ ਸੀ।
• ਦੁਬਾਰਾ 2061 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ।

Asteroid

• ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਪੱਥਰੀਲਾ, ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਪਿੰਡ।

Meteoroid

• ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਪੱਥਰੀਲਾ ਜਾਂ ਧਾਤੂ ਪਿੰਡ।
• Asteroids ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਆਕਾਰ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1 Meter ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Meteor

• ਜਦੋਂ Meteoroid ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ Mesosphere ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਸੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ Meteor (Shooting Star) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• Quadrantids Meteor Shower ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Meteorite

• ਜੇ Meteoroid ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸੜੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ Meteorite ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੂਰਜ (THE SUN)

• ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਤਾਰਾ।
• ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਊਰਜਾ ਕੇਂਦਰ (Powerhouse of the Solar System)।

Composition

• Hydrogen → 73%
• Helium → 25%
• Other Elements → 2%
• ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰੀ → 149.6 Million km
• ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਗਤੀ → 3 Lakh km/Second
• ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ → 8 Minutes 20 Seconds
• ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ (Photosphere) → 5800 K (~5600°C)
• ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ → 15.7 Million K

Constellations (ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ)

• ਰਾਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ Constellation ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਹਰ Constellation ਇੱਕ Asterism ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Ursa Major

• Great Bear ਅਤੇ Saptarishi ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਇਸ ਵਿੱਚ Big Dipper Asterism ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

Cassiopeia

• W ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ।
• ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਤਾਰਾ → Schedar (Alpha Cassiopeiae)

Cygnus

• ਕਰਾਸ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉੱਤਰੀ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ।

Sagittarius

• ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਤਾਰਾ ਮੰਡਲ।

Orion (The Hunter)

• ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਤਾਰਾ → Rigel
• ਰਾਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਤਾਰਾ → Sirius
• ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਤਾਰਾ → Proxima Centauri

ਖਗੋਲੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ (ASTRONOMICAL DISTANCE UNITS)

Light Year

• ਰੌਸ਼ਨੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ Light Year ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 1 Light Year = 9.461 × 10¹² km

Parsec

• 1 Parsec = 3.26 Light Years

ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ (LAYERS OF THE SUN)

Photosphere

• ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਤ੍ਹਾ।

Chromosphere

• Photosphere ਦੇ ਉੱਪਰ ਮੌਜੂਦ ਲਾਲੀ ਵਾਲੀ ਪਰਤ।

Corona

• ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ।
• ਕੇਵਲ ਪੂਰਨ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
• Photosphere ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਿ (PLANETS)

Terrestrial Planets (Inner Planets)

• Mercury, Venus, Earth, Mars
• ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ।
• ਪੱਥਰੀਲੀ ਬਣਤਰ।
• ਠੋਸ ਸਤ੍ਹਾ।
• ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ।
• ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ।
• Rings ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

Jovian Planets (Outer Planets)

• Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune
• ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ।
• ਗੈਸੀ ਬਣਤਰ।
• ਠੋਸ ਸਤ੍ਹਾ ਨਹੀਂ।
• ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੂਰ।
• ਕਈ ਉਪਗ੍ਰਹਿ।
• Rings ਮੌਜੂਦ।

Gas Giants

• Jupiter, Saturn

Ice Giants

• Uranus, Neptune

Mercury

• ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਗ੍ਰਹਿ।
• ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਗ੍ਰਹਿ।
• ਵਿਆਸ → 4,900 km
• ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ।
• ਕਕਸ਼ੀ ਗਤੀ → 172,300 km/hour (47 km/s)
• ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਅਵਧੀ → 88 Days
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨਹੀਂ।
• ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ।

Venus

• ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਗ੍ਰਹਿ।
• Earth’s Twin ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਗ੍ਰਹਿ।
• ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਸਭ ਤੋਂ ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ।
• ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਅਵਧੀ → 243 Earth Days
• ਮੋਟੇ Sulphuric Acid (H₂SO₄) ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
• ਹੋਰ ਨਾਮ → Morning Star, Evening Star, Lucifer
• ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ।
• ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
• ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਪਰ Mercury ਅਤੇ Venus ਦੇ ਨਹੀਂ।
• ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਪਰ Venus ਅਤੇ Uranus ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।

Earth

• ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕਲੌਤਾ ਜਾਣਿਆ ਗ੍ਰਹਿ।
• Blue Planet ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਲਗਭਗ 70% ਹਿੱਸਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
• ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ → Moon
• ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਣਤਾ → 5.5 g/cm³
• ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਗ੍ਰਹਿ → Venus

Mars

• Red Planet ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• Mercury ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਗ੍ਰਹਿ।
• ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ → Phobos ਅਤੇ Deimos
• ਪਤਲਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ, ਘਾਟੀਆਂ, ਖੱਡਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਧ੍ਰੁਵੀ ਖੇਤਰ ਹਨ।
• Olympus Mons ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਹੈ।
• ਉਚਾਈ → 22–25 km
• ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ → 24 Hours 37 Minutes

Asteroid Belt

• Mars ਅਤੇ Jupiter ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।
• Pandit Jasraj Asteroid → 2006 VP32
• Bennu ਦਾ ਅਧਿਐਨ NASA ਦੇ OSIRIS-REx Mission ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Jupiter

• ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗ੍ਰਹਿ।
• ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ → 9 Hours 55 Minutes
• ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ Hydrogen ਅਤੇ Helium ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
• Moon ਅਤੇ Venus ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲੀ ਵਸਤੂ।
• Great Red Spot ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੂਫ਼ਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
• 95 ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹਨ।
• ਮੁੱਖ ਉਪਗ੍ਰਹਿ → Io, Europa, Ganymede, Callisto
• ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ Galilean Moons ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• Ganymede ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।

Saturn

• ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗ੍ਰਹਿ।
• ਬਰਫ਼ ਅਤੇ ਪੱਥਰੀਲੇ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ Rings ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
• ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਘਣਤਾ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ → 0.69 g/cm³
• ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤੈਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• 274 ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹਨ।
• ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ → Titan
• Titan ਅਤੇ Enceladus ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• Christiaan Huygens ਨੇ 1655 ਵਿੱਚ Saturn ਦੀਆਂ Rings ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।
• Giovanni Cassini ਨੇ 1675 ਵਿੱਚ Rings ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ Gap ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।
• ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਅਵਧੀ → 11 Hours

Uranus

• Green Planet ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• Methane (CH₄) ਕਾਰਨ ਹਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• William Herschel ਨੇ 1781 ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ।
• ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ Hydrogen ਅਤੇ Helium ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ Water ਅਤੇ Ammonia ਵੀ ਹਨ।
• ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਢਾ ਗ੍ਰਹੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ।
• ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 27 ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹਨ।
• ਮੁੱਖ ਉਪਗ੍ਰਹਿ → Miranda, Ariel, Umbriel
• ਧੁਰੀ 98° ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
• ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ Rolling Planet ਜਾਂ Lopsided Planet ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਅਵਧੀ → 17 Hours
• ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।

Neptune

• ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਗ੍ਰਹਿ।
• ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਅਵਧੀ → 165 Years
• ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਅਵਧੀ → 16 Hours
• Methane ਕਾਰਨ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ Hydrogen ਅਤੇ Helium ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
• ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ (Windiest Planet)।
• Johann Galle ਅਤੇ Urbain Le Verrier ਨੇ 1846 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।
• ਗਣਿਤੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰਹਿ।
• 14 ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹਨ।
• ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਪਗ੍ਰਹਿ → Triton
• ਇਸਦੇ ਕੋਲ ਧੁੰਦਲੇ Rings (Faint Rings) ਹਨ।

ਆਕਾਰ ਦੇ ਘਟਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿ (PLANETS IN DECREASING ORDER OF SIZE)

Jupiter → Saturn → Uranus → Neptune → Earth → Venus → Mars → Mercury

Moon

• ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ।
• ਇਹ ਇੱਕ Non-Luminous Body ਹੈ।
• ਅਰਧ-ਵਿਆਸ → 1.74 × 10⁶ m (1,740 km)
• ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੌਜੂਦ ਪਤਲੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨੂੰ Lunar Exosphere ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ 1.26 Seconds ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
• ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ → 384,000 km
• ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਤੇ ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਣ → ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਣ ਦਾ 1/6
• ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਾਸਾ (Near Side) ਹੀ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• Rotation Period = Revolution Period = 27.3 Days
• ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਿੰਦੂ → Mons Huygens (Formerly Mt. Leibniz)

ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਮਿਸ਼ਨ (SOLAR AND LUNAR MISSIONS)

Aditya-L1

• ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੂਰਜੀ ਵੇਧਸ਼ਾਲਾ ਮਿਸ਼ਨ।
• ISRO ਦੁਆਰਾ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
• L1 Lagrange Point ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Lagrange Points

• ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਣ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਭਿਮੁਖ ਬਲ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਕੁੱਲ 5 Lagrange Points (L1–L5) ਹਨ।

Chandrayaan-3

• ISRO ਦਾ ਤੀਜਾ ਚੰਦਰ ਅਭਿਆਨ।
• Lander → Vikram
• Rover → Pragyan
• Landing Site → Shiv Shakti Point
• ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ Lunar South Pole ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਉਤਰਾ।

International Astronomical Union (IAU)

• ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ → Paris, France

Kuiper Belt

• Neptune ਦੀ ਕਕਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਛੱਲੇ-ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ।
• ਇਸ ਵਿੱਚ Asteroids, Comets ਅਤੇ Dwarf Planets ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
• Pluto Kuiper Belt ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।

Pluto

• Clyde Tombaugh ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ।
• IAU ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ Pluto ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਹੁਣ ਇਸਨੂੰ Dwarf Planet ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
• ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ → Charon
• ਕੁੱਲ ਉਪਗ੍ਰਹਿ → 5
• ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਅਵਧੀ → 248 Earth Years
• ਇਸਦੀ ਕਕਸ਼ਾ Neptune ਦੀ ਕਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀ ਹੈ।

Dwarf Planets ਦੀਆਂ 3 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

1. ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।
2. ਲਗਭਗ ਗੋਲਾਕਾਰ ਆਕਾਰ ਹੋਵੇ।
3. ਆਪਣੀ ਕਕਸ਼ਾ ਦੇ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਣ।

Major Dwarf Planets

Pluto

• ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲਾ Dwarf Planet।

Eris

• ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ Dwarf Planet।

Makemake

• ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ Dwarf Planet।
• ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਅਵਧੀ → 310 Years

Haumea

• Kuiper Belt ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ Dwarf Planet।

Ceres

• Asteroid Belt ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਕਲੌਤਾ Dwarf Planet।

International Space Station (ISS)

• ਧਰਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ 90–93 Minutes ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ (IMPORTANT TERMS)

Supernova

• ਇੱਕ ਤਾਰੇ ਦਾ ਵਿਸਫੋਟ।

Pulsar

• ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ Neutron Star।

Black Hole

• ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿਸਦੀ ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਣ ਸ਼ਕਤੀ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੀ।

Van Allen Radiation Belts

• ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੌਜੂਦ ਆਵੇਸ਼ਿਤ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ 2 ਸਮਕੇਂਦਰੀ ਪੱਟੀਆਂ (Belts)।