[PDF] Universe and Solar System in Marathi Notes | Parmar SSC + Lucent

ही Universe and Solar System in Marathi Notes Parmar SSC आणि Lucent Books वर आधारित असून या पोस्टमध्ये डाउनलोडसाठी उपलब्ध आहेत.

विश्व आणि खगोलशास्त्र (UNIVERSE & ASTRONOMY)

• विश्वाच्या अभ्यासाला → कॉस्मॉलॉजी (Cosmology) म्हणतात.
• खगोलीय वस्तूंचा अभ्यास करणाऱ्या विज्ञान शाखेला → खगोलशास्त्र (Astronomy) म्हणतात.
• विश्व अनेक आकाशगंगा (Galaxies) यांनी बनलेले आहे आणि प्रत्येक आकाशगंगेमध्ये अनेक सौरमाला (Solar Systems) असतात.

विश्वाची उत्पत्ती (ORIGIN OF UNIVERSE)

बिग बँग सिद्धांत (Big Bang Theory)

• जॉर्ज लेमेत्रे (George Lemaître) यांनी 1927 मध्ये मांडला आणि 1931 मध्ये प्रकाशित केला.
• याला बिग बँग विस्फोट सिद्धांत (Big Bang Explosion Theory) असेही म्हणतात.
• विश्वाची उत्पत्ती अत्यंत उष्ण आणि घनतेच्या एका बिंदूपासून (Singularity) झाली.
• बिग बँग सुमारे 13.8 Billion Years पूर्वी झाला.
• यामुळे आकाशगंगा, तारे आणि इतर खगोलीय वस्तू निर्माण झाल्या.

स्टेडी स्टेट सिद्धांत (Steady State Theory)

• Fred Hoyle, Hermann Bondi आणि Thomas Gold यांनी मांडला.
• विश्व सतत विस्तारत असले तरी त्याचे सरासरी गुणधर्म बदलत नाहीत.

आकाशगंगा (GALAXY)

• तारे, वायू, धूळ आणि Dark Matter यांच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे तयार झालेला विशाल समूह म्हणजे आकाशगंगा.
• आपली आकाशगंगा → Milky Way (आकाशगंगा).
• Milky Way ची निर्मिती बिग बँगनंतर झाली.
• Milky Way च्या सर्वात जवळची आकाशगंगा → Andromeda Galaxy.
• आपली सौरमाला Orion Arm (Orion Spur) मध्ये स्थित आहे.

सौरमालेची उत्पत्ती (ORIGIN OF SOLAR SYSTEM)

• सौरमाला सुमारे 4.5 Billion Years पूर्वी तयार झाली.
• वायू आणि धुळीचा ढग आकुंचन पावून Solar Nebula नावाची फिरणारी चकती तयार झाली.
• गुरुत्वाकर्षणामुळे मध्यभागी सूर्य तयार झाला आणि उर्वरित पदार्थांपासून ग्रह तयार झाले.
• धूळ आणि वायू एकत्र येऊन Planetesimals तयार झाले, ज्यांपासून ग्रह निर्माण झाले.
• हा सर्वाधिक मान्यताप्राप्त सिद्धांत आहे.
• सूर्याची ऊर्जा Fusion of Hydrogen Nuclei मुळे निर्माण होते.

Planetesimal Theory

• Thomas C. Chamberlin आणि Forest Ray Moulton यांनी 1905 मध्ये मांडला.

Nebular Hypothesis

• Immanuel Kant यांनी 1755 मध्ये मांडला.
• Pierre-Simon Laplace यांनी 1796 मध्ये विस्तार केला.
• पृथ्वीचे वय → 4.5 Billion Years.

सौरमाला (SOLAR SYSTEM)

• एकूण ग्रह → 8
• बटुग्रह (Dwarf Planets) → 5
• सूर्य सौरमालेच्या केंद्रस्थानी आहे.
• सूर्य हा पृथ्वीच्या सर्वात जवळचा आणि सर्वात तेजस्वी तारा आहे.
• सौरमालेच्या एकूण वस्तुमानापैकी 99.86% वस्तुमान सूर्याचे आहे.

Copernicus Theory (1543) / Heliocentric Theory

• Nicolaus Copernicus यांनी मांडला.
• सूर्य केंद्रस्थानी असून ग्रह त्याभोवती फिरतात असे या सिद्धांतात सांगितले आहे.

खगोलीय वस्तू (CELESTIAL BODIES)

• ग्रह, तारे, उपग्रह, लघुग्रह, धूमकेतू, Meteoroids, Meteors, Meteorites आणि आकाशगंगा या सर्व खगोलीय वस्तू आहेत.

Luminous Bodies

• स्वतःचा प्रकाश उत्सर्जित करणाऱ्या वस्तू.
• उदाहरण → Stars.

Non-Luminous Bodies

• स्वतःचा प्रकाश उत्सर्जित न करणाऱ्या वस्तू.
• उदाहरण → Moon, Comets, Asteroids, Meteoroids, Meteors, Meteorites.

धूमकेतू (COMETS)

• सूर्याभोवती फिरणाऱ्या मोठ्या बर्फाळ वस्तू.
• धूळ, खडक आणि पाणी, Carbon Dioxide, Ammonia, Methane यांसारख्या गोठलेल्या वायूंनी बनलेले असतात.

Halley’s Comet

• प्रत्येक 76 Years नंतर दिसतो.
• शेवटचा 1986 मध्ये दिसला.
• पुन्हा 2061 मध्ये दिसेल.

लघुग्रह (ASTEROID)

• सूर्याभोवती फिरणारी खडकाळ, धातूची किंवा बर्फाळ वस्तू.

Meteoroid

• सूर्याभोवती फिरणारी लहान खडकाळ किंवा धातूची वस्तू.
• Asteroids पेक्षा लहान असते.
• आकार धुळीच्या कणापासून 1 Meter पर्यंत असू शकतो.

Meteor

• Meteoroid पृथ्वीच्या वातावरणातील Mesosphere मध्ये प्रवेश करून जळू लागल्यास त्याला Meteor (Shooting Star) म्हणतात.
• Quadrantids Meteor Shower जानेवारीच्या सुरुवातीला दिसतो.

Meteorite

• Meteoroid पूर्णपणे न जळता पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचल्यास त्याला Meteorite म्हणतात.

सूर्य (THE SUN)

• सौरमालेतील एकमेव तारा.
• सौरमालेचे ऊर्जाकेंद्र (Powerhouse of the Solar System) आहे.

घटक (Composition)

• Hydrogen → 73%
• Helium → 25%
• Other Elements → 2%
• पृथ्वीपासून अंतर → 149.6 Million km
• प्रकाशाचा वेग → 3 Lakh km/Second
• सूर्यप्रकाश पृथ्वीवर पोहोचण्यास लागणारा वेळ → 8 Minutes 20 Seconds
• पृष्ठभागाचे तापमान (Photosphere) → 5800 K (~5600°C)
• केंद्राचे तापमान → 15.7 Million K

तारकासमूह (CONSTELLATIONS)

• रात्रीच्या आकाशात विशिष्ट आकृती तयार करणाऱ्या तारांच्या समूहाला Constellation म्हणतात.
• प्रत्येक Constellation एक Asterism तयार करतो.

Ursa Major – याला Great Bear आणि Saptarishi असेही म्हणतात. यामध्ये Big Dipper Asterism आहे.

Cassiopeia – W आकाराचा तारकासमूह. सर्वात तेजस्वी तारा → Schedar (Alpha Cassiopeiae).

Cygnus – क्रॉसच्या आकाराचा प्रसिद्ध उत्तरीय तारकासमूह.

Sagittarius – धनुष्य आणि बाणाच्या आकाराचा तारकासमूह.

Orion (The Hunter) – हिवाळ्यात स्पष्ट दिसणारा तारकासमूह. सर्वात तेजस्वी तारा → Rigel.

• रात्रीच्या आकाशातील सर्वात तेजस्वी तारा → Sirius.
• सूर्यानंतर पृथ्वीच्या सर्वात जवळचा तारा → Proxima Centauri.

खगोलीय अंतराची एकके (ASTRONOMICAL DISTANCE UNITS)

Light Year

• प्रकाश एका वर्षात जितके अंतर पार करतो त्याला Light Year म्हणतात.
• 1 Light Year = 9.461 × 10¹² km

Parsec

• 1 Parsec = 3.26 Light Years

सूर्याचे स्तर (LAYERS OF THE SUN)

Photosphere

• सूर्याचा दृश्यमान पृष्ठभाग.

Chromosphere

• Photosphere च्या वर असलेला लालसर रंगाचा स्तर.

Corona

• सूर्याच्या वातावरणाचा सर्वात बाहेरील स्तर.
• पूर्ण सूर्यग्रहणाच्या वेळी दिसतो.
• Photosphere पेक्षा अधिक तापमान असते.

ग्रह (PLANETS)

Terrestrial Planets (Inner Planets)

• Mercury, Venus, Earth, Mars
• आकाराने लहान.
• खडकाळ पदार्थांनी बनलेले.
• घन पृष्ठभाग असतो.
• सूर्याजवळ असतात.
• कमी किंवा अजिबात उपग्रह नसतात.
• कडे (Rings) नसतात.

Jovian Planets (Outer Planets)

• Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune
• आकाराने खूप मोठे.
• वायुरूप पदार्थांनी बनलेले.
• घन पृष्ठभाग नसतो.
• सूर्यापासून दूर असतात.
• अनेक उपग्रह असतात.
• कडे (Ring Systems) असतात.

Gas Giants

• Jupiter, Saturn

Ice Giants

• Uranus, Neptune

Mercury

• सूर्याच्या सर्वात जवळचा ग्रह.
• सौरमालेतील सर्वात लहान ग्रह.
• व्यास → 4,900 km
• सर्वात वेगवान ग्रह.
• कक्षीय वेग → 172,300 km/hour (47 km/s)
• परिभ्रमण कालावधी → 88 Days
• लक्षणीय वातावरण नाही.
• कोणताही नैसर्गिक उपग्रह नाही.

Venus

• सौरमालेतील सर्वात उष्ण ग्रह.
• Earth’s Twin म्हणून ओळखला जातो.
• सौरमालेतील सर्वात तेजस्वी ग्रह.
• सकाळी आणि संध्याकाळी उघड्या डोळ्यांनी दिसतो.
• सर्वात मंद गतीने स्वतःभोवती फिरणारा ग्रह.
• परिवलन कालावधी → 243 Earth Days
• Sulphuric Acid (H₂SO₄) च्या दाट ढगांनी वेढलेला आहे.
• इतर नावे → Morning Star, Evening Star, Lucifer
• कोणताही नैसर्गिक उपग्रह नाही.
• पूर्वेकडून पश्चिमेकडे फिरतो.
• सर्व ग्रहांना उपग्रह आहेत, फक्त Mercury आणि Venus यांना नाहीत.
• सर्व ग्रह पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरतात, फक्त Venus आणि Uranus पूर्वेकडून पश्चिमेकडे फिरतात.

Earth

• जीवनाला आधार देणारा एकमेव ज्ञात ग्रह.
• Blue Planet म्हणून ओळखला जातो.
• सुमारे 70% भाग पाण्याने व्यापलेला आहे.
• एक नैसर्गिक उपग्रह → Moon
• सर्व ग्रहांमध्ये सर्वाधिक घनता → 5.5 g/cm³
• पृथ्वीच्या सर्वात जवळचा ग्रह → Venus

Mars

• Red Planet म्हणून ओळखला जातो.
• Mercury नंतरचा दुसरा सर्वात लहान ग्रह.
• नैसर्गिक उपग्रह → Phobos आणि Deimos
• पातळ वातावरण, दऱ्या, विवरे, वाळवंटे आणि हिमटोपी आहेत.
• Olympus Mons हा सौरमालेतील सर्वात मोठा ज्वालामुखी आणि सर्वात उंच पर्वत आहे.
• उंची → 22–25 km
• मंगळावरील एका दिवसाची लांबी → 24 Hours 37 Minutes

Asteroid Belt

• Mars आणि Jupiter यांच्या दरम्यान स्थित आहे.
• Pandit Jasraj Asteroid → 2006 VP32
• Bennu चा अभ्यास NASA च्या OSIRIS-REx Mission ने केला.

Jupiter

• सौरमालेतील सर्वात मोठा ग्रह.
• सर्वात कमी वेळेत स्वतःभोवती फिरणारा ग्रह → 9 Hours 55 Minutes
• वातावरण मुख्यतः Hydrogen आणि Helium ने बनलेले आहे.
• Moon आणि Venus नंतर रात्रीच्या आकाशातील तिसरी सर्वात तेजस्वी वस्तू.
• Great Red Spot नावाचे प्रचंड वादळ येथे आहे.
• 95 ज्ञात उपग्रह आहेत.
• प्रमुख उपग्रह → Io, Europa, Ganymede, Callisto
• यांना Galilean Moons म्हणतात.
• Ganymede हा सौरमालेतील सर्वात मोठा उपग्रह आहे.

Saturn

• सौरमालेतील दुसरा सर्वात मोठा ग्रह.
• बर्फ आणि खडकांच्या कणांनी बनलेल्या कड्यांसाठी प्रसिद्ध.
• सर्वात कमी घनता असलेला ग्रह → 0.69 g/cm³
• सैद्धांतिकदृष्ट्या पाण्यावर तरंगू शकतो.
• 274 ज्ञात उपग्रह आहेत.
• सर्वात मोठा उपग्रह → Titan
• Titan आणि Enceladus वर जीवनाची शक्यता आहे.
• Christiaan Huygens यांनी 1655 मध्ये शनीचे कडे शोधले.
• Giovanni Cassini यांनी 1675 मध्ये कड्यांमधील अंतर शोधले.
• परिवलन कालावधी → 11 Hours.

Uranus

• Green Planet म्हणून ओळखला जातो.
• वातावरणातील Methane (CH₄) मुळे हिरवट रंगाचा दिसतो.
• William Herschel यांनी 1781 मध्ये शोधला.
• वातावरण मुख्यतः Hydrogen आणि Helium ने बनलेले असून त्यात Water, Ammonia इत्यादी देखील आहेत.
• सौरमालेतील सर्वात थंड वातावरण असलेला ग्रह.
• किमान 27 उपग्रह आहेत.
• प्रमुख उपग्रह → Miranda, Ariel, Umbriel
• अक्ष 98° ने झुकलेला आहे.
• त्यामुळे याला Rolling Planet किंवा Lopsided Planet म्हणतात.
• परिवलन कालावधी → 17 Hours
• पूर्वेकडून पश्चिमेकडे फिरतो.

Neptune

• सूर्यापासून सर्वात दूर असलेला ग्रह.
• परिभ्रमण कालावधी → 165 Years
• परिवलन कालावधी → 16 Hours
• Methane मुळे निळसर रंगाचा दिसतो.
• वातावरण मुख्यतः Hydrogen आणि Helium ने बनलेले आहे.
• सौरमालेतील सर्वाधिक वेगाने वारे वाहणारा ग्रह (Windiest Planet).
• Johann Galle आणि Urbain Le Verrier यांनी 1846 मध्ये शोधला.
• गणितीय अंदाजांच्या आधारे शोधला गेलेला पहिला ग्रह.
• 14 उपग्रह आहेत.
• सर्वात प्रसिद्ध उपग्रह → Triton
• फिकट कडे (Faint Rings) आहेत.

आकारानुसार ग्रहांचा उतरता क्रम (PLANETS IN DECREASING ORDER OF SIZE)

Jupiter → Saturn → Uranus → Neptune → Earth → Venus → Mars → Mercury

Moon

• पृथ्वीचा एकमेव नैसर्गिक उपग्रह.
• हा एक Non-Luminous Body आहे.
• त्रिज्या → 1.74 × 10⁶ m (1,740 km)
• चंद्राभोवतीच्या अतिशय विरळ वातावरणाला Lunar Exosphere म्हणतात.
• चंद्रप्रकाश पृथ्वीवर पोहोचण्यासाठी 1.26 Seconds लागतात.
• पृथ्वी आणि चंद्र यांमधील अंतर → 384,000 km
• चंद्रावरील गुरुत्वाकर्षण → पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या 1/6
• चंद्राची एकच बाजू (Near Side) पृथ्वीवरून सामान्यतः दिसते.
• Rotation Period = Revolution Period = 27.3 Days
• चंद्रावरील सर्वोच्च बिंदू → Mons Huygens (Formerly Mt. Leibniz)

सौर आणि चंद्र मोहिमा (SOLAR AND LUNAR MISSIONS)

Aditya-L1

• भारताची पहिली सौर वेधशाळा मोहीम.
• ISRO द्वारे प्रक्षेपित.
• सूर्याचा अभ्यास करण्यासाठी पाठविण्यात आली.
• L1 Lagrange Point येथे स्थित आहे.

Lagrange Points

• दोन मोठ्या वस्तूंच्या गुरुत्वाकर्षण बल आणि केंद्राभिमुख बल यांचा समतोल साधला जातो अशा स्थानांना Lagrange Points म्हणतात.
• एकूण 5 Lagrange Points (L1–L5) आहेत.

Chandrayaan-3

• ISRO ची तिसरी चंद्र मोहीम.
• Lander → Vikram
• Rover → Pragyan
• Landing Site → Shiv Shakti Point
• चंद्राच्या Lunar South Pole जवळ यशस्वीरीत्या उतरले.

International Astronomical Union (IAU)

• मुख्यालय → Paris, France

Kuiper Belt

• Neptune च्या पलीकडे असलेला कड्यासारखा प्रदेश.
• येथे Asteroids, Comets आणि Dwarf Planets आढळतात.
• Pluto हा Kuiper Belt चा सदस्य आहे.

Pluto

• Clyde Tombaugh यांनी शोधला.
• IAU ने 2006 मध्ये Pluto ला ग्रहांच्या यादीतून वगळले.
• सध्या तो Dwarf Planet म्हणून वर्गीकृत आहे.
• सर्वात मोठा उपग्रह → Charon
• एकूण उपग्रह → 5
• परिभ्रमण कालावधी → 248 Earth Years
• याची कक्षा Neptune च्या कक्षेला छेदते.

Dwarf Planets ची 3 वैशिष्ट्ये

1. सूर्याभोवती फिरले पाहिजे.
2. जवळपास गोलाकार आकार असला पाहिजे.
3. स्वतःच्या कक्षेतील अवशेष साफ करण्यास सक्षम नसावे.

Major Dwarf Planets

Pluto

• सर्वात मोठा आणि सर्वात तेजस्वी Dwarf Planet.

Eris

• दुसरा सर्वात मोठा Dwarf Planet.

Makemake

• तिसरा सर्वात मोठा Dwarf Planet.
• परिभ्रमण कालावधी → 310 Years

Haumea

• Kuiper Belt मधील सर्वात वेगाने फिरणारा Dwarf Planet.

Ceres

• Asteroid Belt मध्ये स्थित असलेला एकमेव Dwarf Planet.

International Space Station (ISS)

• पृथ्वीभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी 90–93 Minutes लागतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा (IMPORTANT TERMS)

Supernova

• ताऱ्याचा विस्फोट.

Pulsar

• वेगाने फिरणारा Neutron Star.

Black Hole

• अवकाशातील असा प्रदेश ज्याचे गुरुत्वाकर्षण इतके प्रबळ असते की प्रकाशसुद्धा त्यातून बाहेर पडू शकत नाही.

Van Allen Radiation Belts

• पृथ्वीभोवती असलेले विद्युतभारित कणांचे 2 समकेंद्रित पट्टे.