[PDF] Universe and Solar System in Gujarati Notes | Parmar SSC + Lucent

આ Universe and Solar System in Gujarati Notes Parmar SSC અને Lucent Books પર આધારિત છે અને આ પોસ્ટમાં ડાઉનલોડ માટે ઉપલબ્ધ છે.

બ્રહ્માંડ અને ખગોળશાસ્ત્ર (UNIVERSE & ASTRONOMY)

• બ્રહ્માંડના અભ્યાસને → કોસ્મોલોજી (Cosmology) કહેવામાં આવે છે.
• આકાશીય પિંડોના અભ્યાસ સાથે સંબંધિત વિજ્ઞાનની શાખા → ખગોળશાસ્ત્ર (Astronomy).
• બ્રહ્માંડમાં ઘણી ગેલેક્સીઓ (Galaxies) છે અને દરેક ગેલેક્સીમાં ઘણા સૌરમંડળો (Solar Systems) હોય છે.

બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ (ORIGIN OF UNIVERSE)

બિગ બેંગ સિદ્ધાંત (Big Bang Theory)

• જ્યોર્જ લેમૈત્રે (George Lemaître) દ્વારા 1927માં રજૂ કરવામાં આવ્યો અને 1931માં પ્રકાશિત થયો.
• તેને બિગ બેંગ વિસ્ફોટ સિદ્ધાંત (Big Bang Explosion Theory) પણ કહેવામાં આવે છે.
• બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ અત્યંત ગરમ અને અત્યંત ઘન એક બિંદુ (Singularity) માંથી થઈ.
• બિગ બેંગ લગભગ 13.8 Billion Years પહેલા થયો હતો.
• તેના પરિણામે ગેલેક્સીઓ, તારાઓ અને અન્ય આકાશીય પિંડોની રચના થઈ.

સ્ટેડી સ્ટેટ સિદ્ધાંત (Steady State Theory)

• Fred Hoyle, Hermann Bondi અને Thomas Gold દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો.
• બ્રહ્માંડ સતત વિસ્તરી રહ્યું છે, પરંતુ તેની સરેરાશ વિશેષતાઓમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી.

ગેલેક્સી (GALAXY)

• તારાઓ, વાયુ, ધૂળ અને Dark Matter નું ગુરુત્વાકર્ષણ દ્વારા એકસાથે બંધાયેલું વિશાળ સમૂહ ગેલેક્સી કહેવાય છે.
• આપણી ગેલેક્સી → Milky Way (આકાશગંગા).
• Milky Way બિગ બેંગ પછી રચાઈ હતી.
• Milky Way ની સૌથી નજીકની ગેલેક્સી → Andromeda Galaxy.
• આપણું સૌરમંડળ Orion Arm (Orion Spur) માં આવેલું છે.

સૌરમંડળની ઉત્પત્તિ (ORIGIN OF SOLAR SYSTEM)

• સૌરમંડળ લગભગ 4.5 Billion Years પહેલા બન્યું.
• વાયુ અને ધૂળનું એક વાદળ સંકોચાઈને Solar Nebula નામની ફરતી ડિસ્કમાં પરિવર્તિત થયું.
• ગુરુત્વાકર્ષણના કારણે કેન્દ્રમાં સૂર્ય બન્યો અને બાકીની સામગ્રીમાંથી ગ્રહોની રચના થઈ.
• ધૂળ અને વાયુ ભેગા થઈને Planetesimals બન્યા, જે બાદમાં ગ્રહોમાં પરિવર્તિત થયા.
• આ સૌથી વધુ સ્વીકૃત સિદ્ધાંત છે.
• સૂર્યમાં ઊર્જાનું ઉત્પાદન Fusion of Hydrogen Nuclei દ્વારા થાય છે.

Planetesimal Theory

• Thomas C. Chamberlin અને Forest Ray Moulton દ્વારા 1905માં રજૂ કરવામાં આવી.

Nebular Hypothesis

• Immanuel Kant દ્વારા 1755માં રજૂ કરવામાં આવી.
• Pierre-Simon Laplace દ્વારા 1796માં તેનો વિસ્તૃત વિકાસ કરવામાં આવ્યો.
• પૃથ્વીની ઉંમર → 4.5 Billion Years

સૌરમંડળ (SOLAR SYSTEM)

• કુલ ગ્રહો → 8
• બૌના ગ્રહો (Dwarf Planets) → 5
• સૂર્ય સૌરમંડળના કેન્દ્રમાં આવેલો છે.
• સૂર્ય પૃથ્વીનો સૌથી નજીકનો અને સૌથી તેજસ્વી તારો છે.
• સૌરમંડળના કુલ દ્રવ્યમાનનું 99.86% સૂર્યમાં સમાયેલું છે.

Copernicus Theory (1543) / Heliocentric Theory

• Nicolaus Copernicus દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી.
• આ સિદ્ધાંત મુજબ સૂર્ય કેન્દ્રમાં છે અને ગ્રહો તેની આસપાસ પરિક્રમા કરે છે.

આકાશીય પિંડો (CELESTIAL BODIES)

• ગ્રહો, તારાઓ, ચંદ્ર, Asteroids, Comets, Meteoroids, Meteors, Meteorites અને Galaxies આકાશીય પિંડો છે.

Luminous Bodies

• પોતાનો પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરતા પિંડો.
• ઉદાહરણ → Stars

Non-Luminous Bodies

• પોતાનો પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરતા નથી.
• ઉદાહરણ → Moon, Comets, Asteroids, Meteoroids, Meteors, Meteorites

Comets (ધૂમકેતુઓ)

• સૂર્યની આસપાસ ફરતા મોટા બરફીલા પિંડો.
• ધૂળ, ખડકો અને જમેલી વાયુઓ જેમ કે Water, Carbon Dioxide, Ammonia અને Methane થી બનેલા હોય છે.

Halley’s Comet

• દરેક 76 Years પછી દેખાય છે.
• છેલ્લે 1986 માં દેખાયો હતો.
• ફરી 2061 માં દેખાશે.

Asteroid

• સૂર્યની આસપાસ ફરતો ખડકાળ, ધાતુવાળો અથવા બરફીલો પિંડ.

Meteoroid

• સૂર્યની આસપાસ ફરતો નાનો ખડકાળ અથવા ધાતુવાળો પિંડ.
• Asteroids કરતાં નાનો હોય છે.
• કદ ધૂળના કણથી લઈને 1 Meter સુધી હોઈ શકે છે.

Meteor

• જ્યારે Meteoroid પૃથ્વીના વાતાવરણના Mesosphere માં પ્રવેશીને સળગી જાય છે, ત્યારે તેને Meteor (Shooting Star) કહેવામાં આવે છે.
• Quadrantids Meteor Shower જાન્યુઆરીની શરૂઆતમાં જોવા મળે છે.

Meteorite

• જો Meteoroid સંપૂર્ણપણે બળી ન જાય અને પૃથ્વીની સપાટી સુધી પહોંચી જાય, તો તેને Meteorite કહેવામાં આવે છે.

સૂર્ય (THE SUN)

• સૌરમંડળનો એકમાત્ર તારો.
• સૌરમંડળનું ઊર્જા કેન્દ્ર (Powerhouse of the Solar System).

Composition

• Hydrogen → 73%
• Helium → 25%
• Other Elements → 2%
• પૃથ્વીથી અંતર → 149.6 Million km
• પ્રકાશની ગતિ → 3 Lakh km/Second
• સૂર્યપ્રકાશને પૃથ્વી સુધી પહોંચવામાં લાગતો સમય → 8 Minutes 20 Seconds
• સપાટીનું તાપમાન (Photosphere) → 5800 K (~5600°C)
• કેન્દ્રનું તાપમાન → 15.7 Million K

Constellations (નક્ષત્રમંડળો)

• રાત્રિના આકાશમાં વિશિષ્ટ આકાર બનાવતા તારાઓના સમૂહને Constellation કહેવામાં આવે છે.
• દરેક Constellation એક Asterism બનાવે છે.

Ursa Major

• Great Bear અને Saptarishi તરીકે પણ ઓળખાય છે.
• તેમાં Big Dipper Asterism આવેલું છે.

Cassiopeia

• W આકારનું નક્ષત્રમંડળ.
• સૌથી તેજસ્વી તારો → Schedar (Alpha Cassiopeiae)

Cygnus

• ક્રોસ આકારનું પ્રખ્યાત ઉત્તરીય નક્ષત્રમંડળ.

Sagittarius

• ધનુષ્ય અને બાણના આકારનું નક્ષત્રમંડળ.

Orion (The Hunter)

• શિયાળામાં સ્પષ્ટપણે દેખાતું નક્ષત્રમંડળ.
• સૌથી તેજસ્વી તારો → Rigel
• રાત્રિના આકાશનો સૌથી તેજસ્વી તારો → Sirius
• સૂર્ય પછી પૃથ્વીનો સૌથી નજીકનો તારો → Proxima Centauri

ખગોળીય અંતરના એકમો (ASTRONOMICAL DISTANCE UNITS)

Light Year

• પ્રકાશ એક વર્ષમાં જેટલું અંતર કાપે તેને Light Year કહેવામાં આવે છે.
• 1 Light Year = 9.461 × 10¹² km

Parsec

• 1 Parsec = 3.26 Light Years

સૂર્યના સ્તરો (LAYERS OF THE SUN)

Photosphere

• સૂર્યની દેખાતી સપાટી.

Chromosphere

• Photosphere ની ઉપર આવેલો લાલ રંગનો સ્તર.

Corona

• સૂર્યના વાતાવરણનો સૌથી બહારનો સ્તર.
• માત્ર સંપૂર્ણ સૂર્યગ્રહણ દરમિયાન જ દેખાય છે.
• Photosphere કરતાં વધુ તાપમાન ધરાવે છે.

ગ્રહો (PLANETS)

Terrestrial Planets (Inner Planets)

• Mercury, Venus, Earth, Mars
• કદમાં નાના.
• ખડકાળ રચના ધરાવે છે.
• ઘન સપાટી ધરાવે છે.
• સૂર્યની નજીક સ્થિત છે.
• ઓછા અથવા કોઈ ઉપગ્રહ નથી.
• Rings નથી.

Jovian Planets (Outer Planets)

• Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune
• ખૂબ મોટા કદના.
• વાયુઓથી બનેલા.
• ઘન સપાટી નથી.
• સૂર્યથી દૂર સ્થિત છે.
• ઘણા ઉપગ્રહો ધરાવે છે.
• Ring Systems હાજર છે.

Gas Giants

• Jupiter, Saturn

Ice Giants

• Uranus, Neptune

Mercury

• સૂર્યનો સૌથી નજીકનો ગ્રહ.
• સૌરમંડળનો સૌથી નાનો ગ્રહ.
• વ્યાસ → 4,900 km
• સૌથી ઝડપી ગતિ ધરાવતો ગ્રહ.
• કક્ષીય ગતિ → 172,300 km/hour (47 km/s)
• પરિક્રમા સમય → 88 Days
• નોંધપાત્ર વાતાવરણ નથી.
• કોઈ કુદરતી ઉપગ્રહ નથી.

Venus

• સૌરમંડળનો સૌથી ગરમ ગ્રહ.
• Earth’s Twin તરીકે ઓળખાય છે.
• સૌરમંડળનો સૌથી તેજસ્વી ગ્રહ.
• સવાર અને સાંજે ખુલ્લી આંખે જોઈ શકાય છે.
• સૌથી ધીમી ગતિએ પરિભ્રમણ કરતો ગ્રહ.
• પરિભ્રમણ સમય → 243 Earth Days
• ઘન Sulphuric Acid (H₂SO₄) ના વાદળોથી ઢંકાયેલો છે.
• અન્ય નામો → Morning Star, Evening Star, Lucifer
• કોઈ કુદરતી ઉપગ્રહ નથી.
• પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ પરિભ્રમણ કરે છે.
• તમામ ગ્રહોને ઉપગ્રહો છે, પરંતુ Mercury અને Venus ને નથી.
• બધા ગ્રહો પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ પરિભ્રમણ કરે છે, પરંતુ Venus અને Uranus પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ પરિભ્રમણ કરે છે.

Earth

• જીવનને આધાર આપતો એકમાત્ર જાણીતો ગ્રહ.
• Blue Planet તરીકે ઓળખાય છે.
• લગભગ 70% ભાગ પાણીથી ઢંકાયેલો છે.
• એક કુદરતી ઉપગ્રહ → Moon
• તમામ ગ્રહોમાં સૌથી વધુ ઘનતા → 5.5 g/cm³
• પૃથ્વીનો સૌથી નજીકનો ગ્રહ → Venus

Mars

• Red Planet તરીકે ઓળખાય છે.
• Mercury પછીનો બીજો સૌથી નાનો ગ્રહ.
• કુદરતી ઉપગ્રહો → Phobos અને Deimos
• પાતળું વાતાવરણ, ખીણો, ખાડાઓ, રણપ્રદેશો અને બરફીલા ધ્રુવો ધરાવે છે.
• Olympus Mons સૌરમંડળનો સૌથી મોટો જ્વાળામુખી અને સૌથી ઊંચો પર્વત છે.
• ઊંચાઈ → 22–25 km
• મંગળનો એક દિવસ → 24 Hours 37 Minutes

Asteroid Belt

• Mars અને Jupiter ની વચ્ચે આવેલો છે.
• Pandit Jasraj Asteroid → 2006 VP32
• Bennu નો અભ્યાસ NASA ના OSIRIS-REx Mission દ્વારા કરવામાં આવ્યો.

Jupiter

• સૌરમંડળનો સૌથી મોટો ગ્રહ.
• સૌથી ઝડપી પરિભ્રમણ → 9 Hours 55 Minutes
• વાતાવરણ મુખ્યત્વે Hydrogen અને Helium થી બનેલું છે.
• Moon અને Venus પછી રાત્રિ આકાશની ત્રીજી સૌથી તેજસ્વી વસ્તુ.
• Great Red Spot નામનું વિશાળ વાવાઝોડું અહીં આવેલું છે.
• 95 જાણીતા ઉપગ્રહો છે.
• મુખ્ય ઉપગ્રહો → Io, Europa, Ganymede, Callisto
• તેમને Galilean Moons કહેવામાં આવે છે.
• Ganymede સૌરમંડળનો સૌથી મોટો ઉપગ્રહ છે.

Saturn

• સૌરમંડળનો બીજો સૌથી મોટો ગ્રહ.
• બરફ અને ખડકના કણોથી બનેલી Rings માટે પ્રખ્યાત છે.
• સૌથી ઓછી ઘનતા ધરાવતો ગ્રહ → 0.69 g/cm³
• સિદ્ધાંત મુજબ પાણી પર તરવા સક્ષમ છે.
• 274 જાણીતા ઉપગ્રહો છે.
• સૌથી મોટો ઉપગ્રહ → Titan
• Titan અને Enceladus પર જીવનની સંભાવના માનવામાં આવે છે.
• Christiaan Huygens એ 1655 માં Saturn ની Rings શોધી.
• Giovanni Cassini એ 1675 માં Rings વચ્ચેનો Gap શોધ્યો.
• પરિભ્રમણ સમય → 11 Hours

Uranus

• Green Planet તરીકે ઓળખાય છે.
• Methane (CH₄) ના કારણે લીલા રંગનો દેખાય છે.
• William Herschel એ 1781 માં શોધ્યો.
• વાતાવરણ મુખ્યત્વે Hydrogen અને Helium થી બનેલું છે. તેમાં Water અને Ammonia પણ છે.
• સૌરમંડળનું સૌથી ઠંડું ગ્રહીય વાતાવરણ ધરાવે છે.
• ઓછામાં ઓછા 27 ઉપગ્રહો છે.
• મુખ્ય ઉપગ્રહો → Miranda, Ariel, Umbriel
• તેની ધરી 98° ઝૂકેલી છે.
• તેથી તેને Rolling Planet અથવા Lopsided Planet કહેવામાં આવે છે.
• પરિભ્રમણ સમય → 17 Hours
• પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ પરિભ્રમણ કરે છે.

Neptune

• સૂર્યથી સૌથી દૂર આવેલો ગ્રહ.
• પરિક્રમા સમય → 165 Years
• પરિભ્રમણ સમય → 16 Hours
• Methane ના કારણે વાદળી રંગનો દેખાય છે.
• વાતાવરણ મુખ્યત્વે Hydrogen અને Helium થી બનેલું છે.
• સૌરમંડળનો સૌથી વધુ પવનવાળો ગ્રહ (Windiest Planet).
• Johann Galle અને Urbain Le Verrier દ્વારા 1846 માં શોધવામાં આવ્યો.
• ગણિતીય આગાહી દ્વારા શોધાયેલો પ્રથમ ગ્રહ.
• 14 ઉપગ્રહો ધરાવે છે.
• સૌથી પ્રખ્યાત ઉપગ્રહ → Triton
• તેની પાસે ધૂંધળી Rings (Faint Rings) છે.

કદના ઘટતા ક્રમમાં ગ્રહો (PLANETS IN DECREASING ORDER OF SIZE)

Jupiter → Saturn → Uranus → Neptune → Earth → Venus → Mars → Mercury

Moon

• પૃથ્વીનો એકમાત્ર કુદરતી ઉપગ્રહ.
• તે એક Non-Luminous Body છે.
• ત્રિજ્યા → 1.74 × 10⁶ m (1,740 km)
• ચંદ્રની આસપાસના પાતળા વાયુમંડળને Lunar Exosphere કહેવામાં આવે છે.
• ચંદ્રપ્રકાશને પૃથ્વી સુધી પહોંચવામાં 1.26 Seconds લાગે છે.
• પૃથ્વી અને ચંદ્ર વચ્ચેનું અંતર → 384,000 km
• ચંદ્ર પરનું ગુરુત્વાકર્ષણ → પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણનું 1/6
• ચંદ્રનો માત્ર એક ભાગ (Near Side) સામાન્ય રીતે પૃથ્વી પરથી જોઈ શકાય છે.
• Rotation Period = Revolution Period = 27.3 Days
• ચંદ્રનું સૌથી ઊંચું બિંદુ → Mons Huygens (Formerly Mt. Leibniz)

સૌર અને ચંદ્ર મિશન (SOLAR AND LUNAR MISSIONS)

Aditya-L1

• ભારતનું પ્રથમ સૌર અવલોકન મિશન.
• ISRO દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવ્યું.
• સૂર્યના અભ્યાસ માટે મોકલવામાં આવ્યું.
• L1 Lagrange Point પર સ્થિત છે.

Lagrange Points

• એવા બિંદુઓ જ્યાં બે મોટા પિંડોના ગુરુત્વાકર્ષણ બળ અને કેન્દ્રાભિમુખ બળ સંતુલિત થાય છે.
• કુલ 5 Lagrange Points (L1–L5) છે.

Chandrayaan-3

• ISRO નું ત્રીજું ચંદ્ર મિશન.
• Lander → Vikram
• Rover → Pragyan
• Landing Site → Shiv Shakti Point
• ચંદ્રના Lunar South Pole નજીક સફળતાપૂર્વક ઉતરાણ કર્યું.

International Astronomical Union (IAU)

• મુખ્ય મથક → Paris, France

Kuiper Belt

• Neptune ની કક્ષાની બહાર આવેલો વલયાકાર વિસ્તાર.
• તેમાં Asteroids, Comets અને Dwarf Planets જોવા મળે છે.
• Pluto Kuiper Belt નો સભ્ય છે.

Pluto

• Clyde Tombaugh દ્વારા શોધાયો.
• IAU એ 2006 માં Pluto ને ગ્રહોની યાદીમાંથી દૂર કર્યો.
• હવે તેને Dwarf Planet તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો છે.
• સૌથી મોટો ઉપગ્રહ → Charon
• કુલ ઉપગ્રહો → 5
• પરિક્રમા સમય → 248 Earth Years
• તેની કક્ષા Neptune ની કક્ષાને ઓળંગે છે.

Dwarf Planets ની 3 વિશેષતાઓ

1. સૂર્યની આસપાસ પરિક્રમા કરતા હોવા જોઈએ.
2. લગભગ ગોળાકાર આકાર ધરાવતા હોવા જોઈએ.
3. પોતાની કક્ષામાંથી અવશેષો દૂર કરવામાં સક્ષમ ન હોવા જોઈએ.

Major Dwarf Planets

Pluto

• સૌથી મોટો અને સૌથી તેજસ્વી Dwarf Planet.

Eris

• બીજો સૌથી મોટો Dwarf Planet.

Makemake

• ત્રીજો સૌથી મોટો Dwarf Planet.
• પરિક્રમા સમય → 310 Years

Haumea

• Kuiper Belt માં સૌથી ઝડપી પરિભ્રમણ કરતો Dwarf Planet.

Ceres

• Asteroid Belt માં આવેલો એકમાત્ર Dwarf Planet.

International Space Station (ISS)

• પૃથ્વીની એક પરિક્રમા પૂર્ણ કરવામાં 90–93 Minutes લે છે.

મહત્વપૂર્ણ શબ્દો (IMPORTANT TERMS)

Supernova

• તારાનો વિસ્ફોટ.

Pulsar

• અત્યંત ઝડપથી પરિભ્રમણ કરતો Neutron Star.

Black Hole

• અવકાશનો એવો વિસ્તાર જ્યાં ગુરુત્વાકર્ષણ એટલું પ્રબળ હોય છે કે પ્રકાશ પણ બહાર નીકળી શકતો નથી.

Van Allen Radiation Belts

• પૃથ્વીની આસપાસ આવેલા વિદ્યુત આવેશિત કણોના 2 સમકેન્દ્રિત પટ્ટા (Belts).