यस पोस्टमा Science & Technology Current Affairs in Nepali सम्बन्धी महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक प्रगति, अन्तरिक्ष मिशन, नयाँ आविष्कार तथा प्रविधिसम्बन्धी अपडेटहरू समेटिएका छन्। यी जानकारीहरू SSC, RRB NTPC, UPSC, Railway, State PSC तथा अन्य प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाहरूको तयारी गरिरहेका उम्मेदवारहरूका लागि निकै उपयोगी छन्। यो Science & Technology Current Affairs in Nepali नोटहरूले परीक्षा तयारीको समयमा छिटो रिभिजन गर्न सहयोग पुर्याउँछन्।
SpaDeX (Space Docking Experiment)
SpaDeX (Space Docking Experiment) ISRO द्वारा विकसित कम लागतको प्रविधि प्रदर्शन मिशन हो। यस परियोजनामार्फत अन्तरिक्षमा rendezvous, docking र undocking प्रविधिको परीक्षण गरिएको थियो।
यस मिशनमा दुई साना उपग्रह प्रयोग गरिएका थिए:
- SDX01 (Chaser)
- SDX02 (Target)
प्रत्येक उपग्रहको तौल करिब 220 किलोग्राम थियो।
यी उपग्रहहरू 474 किमी उचाइको Low Earth Orbit मा 55° inclination सहित स्थापना गरिएको थियो।
Launch
30 December 2024 – PSLV-C60 रकेटद्वारा प्रक्षेपण गरिएको थियो।
प्रारम्भमा उपग्रहहरूलाई 10–20 किमी दूरीमा छुट्याइयो र त्यसपछि rendezvous प्रक्रिया सम्पन्न गरियो।
Docking
16 January 2025 – करिब 15 मिटर दूरीबाट अत्यन्त सटीक नियन्त्रण प्रयोग गरेर docking सफलतापूर्वक सम्पन्न गरियो।
Undocking
13 March 2025 – undocking प्रक्रिया सफलतापूर्वक सम्पन्न भयो।
यो मिशन बेंगलुरु, लखनऊ र मोरिसस स्थित ग्राउन्ड स्टेशनहरूबाट निगरानी गरिएको थियो।
Payload
PS4-Orbital Experiment Module (POEM) प्रयोग गरिएको थियो। यो PSLV रकेटको spent fourth stage प्रयोग गरेर तयार गरिएको हो।
महत्व
यस मिशनपछि अन्तरिक्षमा docking प्रविधि प्राप्त गर्ने विश्वको चौथो देश भारत बनेको छ।
यसअघि यो प्रविधि USA, Russia र China सँग मात्र थियो।
Axiom Mission 4 (Ax-4)
Axiom Mission 4 (Ax-4) International Space Station (ISS) तर्फ पठाइएको एक private crewed spaceflight mission हो।
यो मिशन Axiom Space, SpaceX र NASA को सहकार्यमा सञ्चालन गरिएको थियो।
Launch
25 June 2025 – Kennedy Space Center बाट प्रक्षेपण गरिएको थियो।
Crew Members
- Commander: Peggy Whitson (USA) – पाँचौँ अन्तरिक्ष यात्रा
- Pilot: Shubhanshu Shukla (ISRO, India) – पहिलो अन्तरिक्ष यात्रा
- Crew: Slawosz Uznanski-Wisniewski (Poland)
- Crew: Tibor Kapu (Hungary)
Rocket: Falcon-9
मुख्य विशेषता
यस मिशनमा Crew Dragon Grace capsule को परीक्षण गरिएको थियो, जसले भविष्यका Moon र Mars exploration missions मा सहयोग गर्नेछ।
Third Launch Pad
ISRO ले Satish Dhawan Space Centre, Sriharikota मा Third Launch Pad (TLP) निर्माण गरिरहेको छ।
यो Next Generation Launch Vehicle (NGLV) जस्ता ठूलो रकेट प्रक्षेपणका लागि प्रयोग गरिनेछ।
उद्देश्य
- Launch capacity बढाउनु
- उन्नत रकेट प्रक्षेपण
- Gaganyaan human spaceflight mission लाई समर्थन गर्नु
SSLV Launch Complex
Small Satellite Launch Vehicle (SSLV) का लागि छुट्टै launch complex निर्माण गरिएको छ।
स्थान: Kulasekarapattinam, Tuticorin District, Tamil Nadu।
NISAR Mission
NISAR (NASA-ISRO Synthetic Aperture Radar) एक महत्वपूर्ण संयुक्त उपग्रह मिशन हो।
यो NASA र ISRO को संयुक्त परियोजना हो।
Launch
30 July 2025 – Satish Dhawan Space Centre बाट प्रक्षेपण गरिएको थियो।
Details
- Weight: 2392 kg
- Rocket: GSLV Mk II (GSLV-F16)
विशेषता
यो dual-frequency radar भएको विश्वको पहिलो पृथ्वी अवलोकन उपग्रह हो।
- L-band (24 cm)
- S-band (12 cm)
Orbit
- 747 km Sun-synchronous orbit
- Orbital period: 100 minutes
- Repeat cycle: 12 days
ISRO Major Launches 2025
100th Launch
- Mission: GSLV-F15 / NVS-02
- Date: 29 January 2025
- Payload: NavIC Navigation Satellite
- Orbit: GTO
- Mass: 2250 kg
101st Launch
- Mission: PSLV-C61 / EOS-09
- Date: 18 May 2025
- Orbit: Sun-Synchronous Polar Orbit
- Mass: 1696 kg
CROPS (Compact Research Module for Orbital Plant Studies)
CROPS अन्तरिक्षमा बिरुवाको वृद्धि अध्ययन गर्न बनाइएको unmanned experimental module हो।
CROPS-1 Mission
अन्तरिक्षमा seed germination र plant growth को अध्ययन गर्नु मुख्य उद्देश्य हो।
POEM-4 (PSLV-C60 mission)
Plant Used
Cowpea (Vigna unguiculata)
Space Analog Mission
ISRO ले Ladakh को Tso Kar Valley मा Space Analog Mission सञ्चालन गरेको थियो।
यस मिशनमार्फत पृथ्वीमा अन्तरिक्ष जस्तै वातावरणमा विभिन्न वैज्ञानिक परीक्षणहरू गरिन्छ।
CMS-03 Communication Satellite
- Launch Vehicle: LVM3-M5
- Date: 2 November 2025
- Satellite: CMS-03 (GSAT-7R)
Details
Weight: करिब 4400 kg
महत्व
यो भारतबाट प्रक्षेपण गरिएको सबैभन्दा भारी communication satellite हो।
Coverage
Indian Ocean Region तथा आसपासका क्षेत्रहरू।
Operational Life
15 वर्ष
New Exoplanet Discovery
Physical Research Laboratory (PRL), Ahmedabad का वैज्ञानिकहरूले नयाँ exoplanet पत्ता लगाएका छन्।
Planet
TOI-6038A b
Features
- Sub-Saturn size planet
- Mass: 78.5 Earth masses
- Radius: 6.41 Earth radii
Samudrayaan Mission
Samudrayaan Mission भारतको deep ocean exploration mission हो।
Goal
6000 मिटर गहिराइसम्म 3 जना मानिसलाई समुद्रभित्र पठाउने।
Operational Endurance
12 घण्टा
Emergency Support
96 घण्टा
Vehicle
MATSYA-6000
Developed by
NIOT (National Institute of Ocean Technology), Chennai
Scramjet Engine Test
DRDL Hyderabad मा Active-Cooled Scramjet combustor सफलतापूर्वक परीक्षण गरिएको थियो।
Ground testing: 1000 seconds भन्दा बढी समयसम्म।
India Space Vision
- 2027: Gaganyaan – भारतको पहिलो human spaceflight
- 2028: Chandrayaan-4 lunar sample return mission
- 2032: NGLV reusable launch vehicle
- 2035: Bharatiya Antariksha Station
- 2040: भारतीय अन्तरिक्ष यात्रीलाई चन्द्रमामा पठाउने लक्ष्य
SPHEREx Telescope
NASA ले SPHEREx Space Telescope प्रक्षेपण गर्ने योजना बनाएको छ।
Goal
Big Bang पछि ब्रह्माण्डको विकास अध्ययन गर्नु।
Mission
450 million galaxies को नक्सा तयार पार्नु।
Awards & Achievements
Dr Tessy Thomas, जसलाई “Missile Woman of India” भनिन्छ।
उहाँले 8th Dr Paulos Mar Gregorios Award 2025 प्राप्त गर्नुभएको छ।
Skyroot Space Developments
Prime Minister Narendra Modi ले हैदराबादमा Skyroot Infinity Campus उद्घाटन गर्नुभयो।
साथै Vikram-I orbital rocket पनि सार्वजनिक गरिएको थियो।
Earlier
2022 मा Vikram-S sub-orbital rocket प्रक्षेपण गरिएको थियो।
DRDO Rocket Sled Test
fighter aircraft escape system का लागि high-speed rocket sled test सञ्चालन गरिएको थियो।
Location
Terminal Ballistics Research Laboratory, Chandigarh
Climate Research
ARIES (Nainital) र ISRO SPL (Thiruvananthapuram) का वैज्ञानिकहरूले Asian Summer Monsoon को समयमा vertical air motion सम्बन्धी अध्ययन गरेका छन्।
BlueBird Block-2 Satellite
ISRO LVM3-M6 रकेटमार्फत प्रक्षेपण गरिएको थियो।
Purpose
Direct-to-mobile satellite connectivity उपलब्ध गराउनु।
Hansa-3 (NG) Aircraft
Dr Jitendra Singh ले भारतमा निर्मित Hansa-3 (NG) trainer aircraft सार्वजनिक गर्नुभयो।
Features
- Two-seater aircraft
- Pilot training (PPL & CPL)
Galaxy Discovery
NCRA-TIFR Pune का वैज्ञानिकहरूले Alaknanda galaxy पत्ता लगाएका छन्।
GlowCas9
Bose Institute, Kolkata का वैज्ञानिकहरूले GlowCas9 नामक प्रोटिन विकास गरेका छन्।
Feature
Gene editing हुने समयमा यो protein चम्किन्छ।
Hydrogen Water Taxi
भारतको पहिलो hydrogen-powered water taxi सेवा सुरु गरिएको छ।
Location
Varanasi, Uttar Pradesh
Built by
Cochin Shipyard Ltd
Indigenous Microprocessor
DHRUV64 – भारतको पहिलो 1.0 GHz 64-bit RISC-V microprocessor
Developed by
C-DAC
NASA MAVEN Mission
NASA को MAVEN orbiter ले 6 December 2025 मा Mars को पछाडि जाँदा सम्पर्क गुमायो।
Supercomputers
- PARAM Rudra – IIT Patna
- PARAM Shakti – IIT Madras
Other Important Updates
- India Mobile Congress 2025 – New Delhi
- International Astronautical Congress 2025 – Sydney
- ACOSTI – Blue Economy projects launched
- CSIR Scheme approved – ₹2277.397 crore
- Dr Geetha Vani Rayasam – Director, CSIR-NIScPR
- India’s space economy projected to reach $44 billion by 2033